"Ο Αναρχικός Τραπεζίτης" , Φερνάντο Πεσσόα





Διαβάζω (κι εγώ)πάντα με μεγάλο ενδιαφέρον αλλά τώρα πια και με μπόλικη καχυποψία διάφορα πολιτικά,φιλοσοφικά και κριτικά κείμενα και συνήθως το ένα με πάει σε κάποιο άλλο και αυτό σε επόμενο και ούτω καθεξής.Έτσι έγινε και τώρα,μετά την ανάγνωση του μικρού αυτού βιβλίου του , περιέργως, πολύ αγαπητού στο αχταρμικό -κι εγώ μαζί-,ελληνικό αναγνωστικό κοινό (*) Πορτογάλου ποιητή Φερνάντο Πεσσόα, βάλθηκα δηλαδή να διαβάζω συναφή αλλά κλασικά και πιο βατά κείμενα,του τύπου "Η Αναρχία" του Κροπότκιν,που θα κάνω αύριο-μεθαύριο μια μικρή ανάρτηση και γι αυτήν. 
Δεν μπορώ να πω πάντως ότι η σκέψη του Πεσσόα, στο συγκεκριμένο ολιγοσέλιδο βιβλίο-ειδικά με την επιλογή να είναι παράθεση διαλόγων ανάμεσα στον τραπεζίτη κι έναν υποτιθέμενο φίλο του-,με ιντριγκάρισε, από άποψη ιδεολογικού ενδιαφέροντος και το τι ακριβώς υπαινίσσεται ή κατακρίνει ο αφηγητής σηκώνει μεγάλη κουβέντα που δηλώνω απολύτως απρόθυμη να την κάνω/υποστώ.

Γιατί,αν κατάλαβα καλά, στον εν λόγω τραπεζίτη-άραγε μια επιθυμητή περσόνα του ίδιου του Πεσσόα;-, που δηλώνει "αναρχικός τραπεζίτης" και εξηγεί σχολαστικά πώς αναζητώντας την ελευθερία γίνεται ελεύθερος σε σχέση με τα, όπως τα ονομάζει, κοινωνικά επινοήματα-κυρίως το άτιμο το χρήμα -, άρα αληθινός αναρχικός,αποκτώντας επι τούτου ατελείωτα χρήματα,δεν μπορείς παρά να αναγνωρίσεις την δύναμη της σκέψης,τον προβληματισμό,την αναζήτηση της ουσίας των ιδεολογιών, την παράθεση της θαρραλέας άποψης,το ευφυές του λόγου του και πολλά ακόμα που όμως συνολικά τείνουν να είναι ασαφή καθώς έχουν μεγάλα κενά ως προς την διατύπωση μιας ολοκληρωμένης θεώρησης που να έχει κάποιο σκοπό διακριτό εύκολα και έναν ορθολογικό λόγο ύπαρξης ουμανιστικό-ε,ναι,το βιολί μου κι εγώ να βάζω πρώτα τον άνθρωπο και μετά τα συστήματα κι όλα τα άλλα-,και άρα αδυνατούν να απογειώσουν την αιχμηρή αναμφίβολα γραφή του και να στείλουν και το δικό του πόνημα στον κατάλογο με τα κριτικά ή αν προτιμάτε θεωρητικά κείμενα, που μας έχουν δώσει κατά καιρούς ένα σωρό ανήσυχοι πεζογράφοι,ποιητές κά που δεν είναι φιλόσοφοι ή γενικά θεωρητικοί αλλά έχει νόημα και βρίσκεις χίλιους λόγους να περιδιαβαίνεις κι συ σε φιλοσοφικά πεδία με αφορμή την σκέψη τους. Ίσως πάλι αυτό ακριβώς να είναι η πεμπτουσία και η ανατρεπτικότητα της γραφής του Πεσσόα,η αποθέωσή της και εν τέλει όλο αυτό να είναι μια σπαρακτική αλληγορία,ένα δραματικά ρεαλιστικό αναποδογύρισμα των όσων έχουμε μάθει μισώντας ή αγαπώντας τον καπιταλισμό στον οποίο πάντως ζούμε όλοι.

Ο Πεσσόα δείχνει-εσκεμμένα; αναρωτιέμαι-σε πολλά σημεία μιαν αφέλεια σχεδόν ενοχλητική, μιαν ευκολία να διατυπώνει συγκρουόμενα κι αντιφατικά σκεπτικά,εκπέμπει έναν συντηρητισμό που υπονομεύει την ανατρεπτική διάθεση,που ξεπηδάει φανερά σε μιαν άλλη παράγραφο. Είναι μπερδεμένος λοιπόν κι ας λέει το αντίθετο δια στόματος τραπεζίτη;Ή μήπως βάζει σωκρατικές ερωτήσεις τρικλοποδιάς στο στόμα του φίλου ,συνομιλητή τού τραπεζίτη για να δώσει και την άλλη όψη του νομίσματος;Και γιατί το κάνει αυτό έτσι;Αλλά μήπως έχει εκείνος το απόλυτο δίκιο;
Ποια είναι επομένως τα αποτελεσματικά θεωρητικά εργαλεία της ανατροπής ή της ίασης του άρρωστου καπιταλιστικού συστήματος αφού σύμφωνα με τον Πεσσόα/τραπεζίτη,δεν είναι ούτε η αστική, κοινοβουλευτική κτλ δημοκρατία,ούτε ο κομμουνισμός,ούτε ο σοσιαλισμός, έτσι τουλάχιστον όπως υλοποιήθηκαν σε κάποιες χώρες και κετέληξαν να γίνουν δικτατορίες;
Διότι πρακτικά φυσικά και δεν είναι δυνατόν να γίνουν/με όλοι σε ατομικό επίπεδο μαυραγορίτες, φοροφυγάδες και εκείνα που ομολογεί ο ίδιος ότι αποτέλεσαν την πορεία του και τελικά αναρχικοί άρα κατά μια έννοια ελεύθεροι κτλ κτλ.Ή μήπως ο Πεσσόα σαρκάζει τα πάντα μια και καλή;
Ο απίστευτος αυτός τραπεζίτης του Πεσσόα κι ο φίλος του αν και βάζουν τεράστια ερωτήματα δεν τα απαντούν,τα αφήνουν στον αναγνώστη,θεωρώ- και καθένας μας ας τα σκεφτεί, κρατώντας μερικές μεγάλες αλήθειες που γράφει ο Πεσσόα και τις οποίες και ο πιο κοινός ,φυσιολογικός βέβαια, νους μπορεί να επεξεργαστεί θαυμάσια και που σας παραθέτω ενδεικτικά με ένα συγκεκριμένο απόσπασμα από το βιβλίο:

"Με δυό δυνατούς τρόπους: ή σκοτώνοντάς τον, δηλαδή, καταστρέφοντάς τον, ή αιχμαλωτίζοντάς τον, δηλαδή, υποδουλώνοντάς τον, καταδικάζοντάς τον στην αδράνεια. Εγώ δεν μπορούσα να καταστρέψω κοινωνικά επινοήματα. Μόνο η κοινωνική επανάσταση θα μπορούσε να τα καταστρέψει. Τα κοινωνικά επινοήματα ήταν ετοιμόρροπα, κρέμονταν από μιά κλωστή· αλλά θα τα κατέστρεφε μόνο ο ερχομός της ελεύθερης κοινωνίας κι’ η οριστική κατάπτωση της αστικής κοινωνίας. Το περισσότερο που μπορούσα εγώ να κάνω προς αυτή την κατεύθυνση ήταν να καταστρέψω –να καταστρέψω με την φυσική έννοια τού σκοτώνω– κάποιο μέλος των αντιπροσωπευτικών τάξεων της αστικής κοινωνίας.Μελέτησα την περίπτωση και κατάλαβα πως ήταν βλακεία... Υπόθεσε εσύ ότι εγώ σκότωνα ένα ή δύο, ή μιά δωδεκάδα εκπροσώπους της τυραννίας των κοινωνικών ψευδών... 
Ποιό θα ήταν το αποτέλεσμα;Τα κοινωνικά επινοήματα θα αποδυναμώνονταν γι’ αυτό;Όχι.Τα κοινωνικά επινοήματα δεν είναι σαν μία πολιτική κατάσταση που μπορεί να εξαρτάται από έναν μικρό αριθμό ανθρώπων, σε ορισμένες περιπτώσεις από έναν μόνο άνθρωπο. Το κακό των κοινωνικών επινοημάτων είναι αυτά τα ίδια στο σύνολό τους, και όχι τα άτομα που τα εκπροσωπούν, που δεν είναι παρά απλά οι εκπρόσωποί τους. 
Από την άλλη μεριά, μιά κοινωνικής τάξης δολοφονική απόπειρα προκαλεί πάντα μία αντίδραση. Όχι μόνο τα πάντα παραμένουν όπως ήταν, αλλά τις περισσότερες φορές γίνονται χειρότερα. Φαντάσου, άλλωστε, όπως είναι φυσικό, ότι με συλλαμβάνουν, με συλλαμβάνουν και τελειώνουν μαζί μου, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Σε τί θα οδηγούσε αυτό; Αν μ’ εξουδετέρωναν, ακόμη κι’ αν δεν με σκότωναν, αλλά μ’ έριχναν στην φυλακή ή μ’ έστελναν εξορία, η υπόθεση της αναρχίας θα έχανε ένα στοιχείο του αγώνα, κι οι δώδεκα καπιταλιστές σωριασμένοι από εμένα δεν θα ήσαν παρά δώδεκα συστατικά στοιχεία που η αστική κοινωνία θα είχε χάσει, γιατί τα συστατικά στοιχεία της αστικής κοινωνίας δεν είναι στοιχεία του αγώνα, αλλά στοιχεία καθαρά παθητικά, αφού ο «αγώνας» εδράζεται όχι στα μέλη της αστικής κοινωνίας, αλλά στο σύνολο των κοινωνικών επινοημάτων [που επιβάλουν τις ταξικές ανισότητες] στα οποία αυτή η κοινωνία βασίζεται. Τα κοινωνικά επινοήματα δεν είναι άνθρωποι τους οποίους μπορεί να πυροβολήσουν... Με καταλαβαίνεις, δεν είναι έτσι;"


(*)Με βλέπω να διαβάζω μετά την "Αναρχία" του Κροπότκιν, το βιβλίο της περιβόητης Σώτης Τριανταφύλλου και του Ηλία Ιωακείμογλου "Αριστερή Τρομοκρατία, Δημοκρατία και Κράτος" Και μετά, ίσως και την Αγία Γραφή....Βοήθειά μας! 

υγ.Ολίγη χολή ως υστερόγραφο:έγραψα "περιέργως" διότι πολλοί αναγνώστες,από αυτούς που θεωρούνται γενικότερα μυημένοι,έχουν μια νεόκοπη λύσσα με τον Πεσσόα.Δηλαδή αγνοούν συγκλονιστικούς Έλληνες ποιητές,δεν διαβάζουν καν ποίηση αλλά τον Πεσσόα τον αγοράζουν...

Σχόλια