" Ο Ύπατος της Σμύρνης ",Σωτηρία Μαραγκοζάκη

Ορισμένες συμφορές ή καλύτερα να πω προδοσίες της νεότερης Ελλάδας,πιστεύω πως ακόμα κι αυτή η τόσο πλούσια γλώσσα που μιλάμε και γράφουμε,δεν φτάνει να τις περιγράψει σε βάθος.
Η Μικρασιατική είναι εκείνη που μου έρχεται πρώτη στο μυαλό κι ελπίζω άλλη τέτοια συμφορά να μη μας έχουν ετοιμάσει οι σύγχρονοι υπηρέτες των ξένων συμφερόντων και να μη ξαναζήσει ο λαός μας, με δεδομένη την πολιτική επιπολαιότητα, που μονίμως του θολώνει την κρίση, τέτοιες θλιβερές και μαύρες μέρες χαμένων πατρίδων!



Αρχικά λοιπόν,γι αυτό το πολύ εκλεκτό και ιδιαίτερο βιβλίο ο χαρακτηρισμός ιστορικό μυθιστόρημα, για να πω την αλήθεια,μου φάνηκε λίγο αταίριαστοςΤην ταμπέλα ιστορικό μυθιστόρημα, μάλλον ως εκδοτική  ιδέα καλών προθέσεων,θα την εκλάβω, όμως αδικεί το περιεχόμενο μιας έκδοσης πολύ  ενδιαφέρουσας ως προς το θέμα της και αν τοποθετήθηκε φαρδιά πλατιά ακόμα και στο εξώφυλλο του βιβλίου έγινε για να ενισχύσει, υποθέτω, την μυθοπλασία απέναντι στην προφανή υπεροχή των ιστορικών πτυχών.
Η μυθοπλασία όμως, αν δεχτώ την ετικέτα ιστορικό μυθιστόρημα, μου φάνηκε να υποφέρει έστω ελάχιστα,από κάποιες μικρές κατασκευαστικές αδυναμίες, μικρές μα εμφανείς στην πλοκή,στο όλο δέσιμο,στην εναλλαγή των αφηγούμενων προσώπων, στην προσπάθεια να αποδοθούν καλά οι γλωσσικές ντοπιολαλιές με αποτέλεσμα,αν το πάρει ο αναγνώστης τοις μετρητοίς,ξαναλέω, ότι διαβάζει ένα ιστορικό μυθιστόρημα-επειδή περιμένει άλλα, έχει συνηθίσει,αν προτιμάτε,σε άλλα-να κουράζεται γρήγορα με την σχετική μονοτονία που εμπεριέχει από άποψη τεχνικής το να διηγούνται εννιά πρόσωπα ακατάπαυστα,χωρίς να μπαίνει κάπως πιο συνδετικά η αφήγηση πχ του ενός στο άλλο ή να υπάρχει τέλος πάντων μια πιο ελκυστική μυθοπλαστική σύνθεση με ροή πιο ευέλικτη και πέραν της ιστορικής, παρόλο που δεν αφηγούνται όλοι σε πρώτο πρόσωπο,γίνονται και αναδρομές και προβολές,έχει κρατηθεί μια ωραία και λογική σειρά κι έκταση των αφηγημάτων,υπάρχει το πάντα ευφυές τέχνασμα αφήγησης μέσω επιστολών και κάμποσα ακόμα,που δείχνουν την έμπνευση και το  πολύ καλό επίπεδο της Μαραγκοζάκη .

Από την στιγμή λοιπόν που ξεπέρασα την ατυχή, κατ΄εμέ βεβαίως,ταμπέλα που μπήκε,του ιστορικού μυθιστορήματος κι εντόπισα αυτό που απογειώνει την έμπνευση της Σωτηρίας  Μαραγκοζάκη , και είναι η εξαιρετική θεατρικότητα των αφηγήσεων,η αντίληψή μου άλλαξε άρδην.Σαν να ξεκλείδωσε το μυαλό και είδα όλες τις κρυμμένες στο ωραίο κείμενο αρετές και μπόρεσα πλέον να μπω στο υποβλητικό κλίμα όλων των  ιστορήσεων, ακόμα και κανα δυό που τις... βαριόμουν λιγάκι,νόμιζα δε ότι βρισκόμουν σε ένα αρχαίο θέατρο κι "έβλεπα"  ηθοποιούς σε σκηνικό  εικαστικό-με προβολή φωτογραφιών και σκηνών στυλ ντοκιμαντέρ-να ενσαρκώνουν τα εννιά τραγικά πρόσωπα κι ένιωθα να μου τρυπάει απερίγραπτα την καρδιά πόνος γι αυτούς που αδίκως θυσιάστηκαν άλλη μια φορά, επειδή έτσι ήθελαν πχ οι Άγγλοι ή οι Γάλλοι και οι λοιπές βδέλλες.....κι επειδή έμποροι όπλων σαν τον διαβόητο και πανταχού παρόντα τραπεζίτη(!) Μπαζίλ Ζαχάρωφ-φημολογούμενης ελληνικής καταγωγής-συνδαύλιζαν πολέμους για να πουλήσουν τις πραμάτειες τους και δεν δίσταζαν,όπως κατά πάσα πιθανότητα έπραξε κι ο Ζαχάρωφ,να πουλάνε ταυτόχρονα και στον Κεμάλ και στους Έλληνες.*

Η Θρακιώτισσα δημοσιογράφος Σωτηρία Μαραγκοζάκη,συγγραφέας του βιβλίου αυτού, στο οποίο αναφέρομαι, με τίτλο "Ο Ύπατος της Σμύρνης" που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κέδρος τα κατάφερε να με συγκινήσει πάρα πολύ με το βιβλίο της και είναι κατ΄αρχάς άξια πολλών, θερμών συγχαρητηρίων για την πλουσιότατη έρευνα,την σοβαρότητα, την προσεκτική προσέγγιση με σαφή τήρηση των απαιτούμενων συναισθηματικών αποστάσεων από την τόσο νωπή αυτή και τεράστια εθνική συμφορά και παρακαλώ ας μου συγχωρήσει-αν τύχει και διαβάσει το κειμενάκι μου αυτό-την προσωπική πάντα διατύπωση που έκανα παραπάνω, ότι δεν μπόρεσα να το εκλάβω ως ένα σύνηθες ιστορικό μυθιστόρημα το έργο της,αλλά ως ... ένα ιδιότυπα γραμμένο,εμπνευσμένο,πολύ δυνατό, θεατρικό έργο, μεγάλων αξιώσεων,που διαβάσαμε και ως λέσχη και μόνο τα καλύτερα τόσοι άνθρωποι  είχαμε να πούμε και το οποίο σας προτείνω ανεπιφύλακτα.

Το βιβλίο επιχειρεί μέσα από τις αφηγήσεις εννιά ανθρώπων που έζησαν την περιπέτεια της Σμύρνης από πρώτο χέρι, να ρίξει λίγο περισσότερο φως στον ρόλο του Αριστείδη Στεργιάδη (αριστερά στην φωτογραφία),του ανθρώπου εκείνου με την διφορούμενη στάση και την έντονη προσωπικότητα που διετέλεσε Ύπατος Αρμοστής  την κρίσιμη πριν το τέλος τριετία 1919-1922.
Οι εννιά αφηγητές είναι διαφορετικών προελεύσεων άνθρωποι και καθένας λέει την εκδοχή του κάτω από το βάρος της δικής του θέσης,ιδεολογίας, ιδιότητας και εθνικότητας.

Πρόκειται για τον στρατιώτη Βασίλη Παταγωνίδη,ένα πολύ ξύπνιο και γνήσιο πατριώτη κομμουνιστή, δάσκαλο στο επάγγελμα,από τη Μακεδονία, την Αννέζα μια καλόγνωμη λαϊκή κοπέλα από τα Κύθηρα που ζει με τον μεγάλο της έρωτα εκεί κι έχει πλέον πολιτογραφηθεί Σμυρνιά,τον μετριοπαθή καθηγητή,που στο πλευρό του μεγάλου μας μαθηματικού Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή εργάζεται με ζήλο για την Ίδρυση του πολυπόθητου Πανεπιστημίου της Ιωνίας,τον Γραμματέα Β΄ του  Στεργιάδη,που μισεί αλλά και μαζί θαυμάζει  τον κακότροπο προϊστάμενό του αναγνωρίζοντάς του τα  καλά στοιχεία, τον πατέρα Απόστολο, ευλαβή ιερέα που αδυνατεί να κατανοήσει την απόφαση του Θεού (!) να αφήσει την Σμύρνη να χαθεί, την κοπελίτσα την Μαρίκα που τους γονείς της σκότωσε τόσο άδικα ο Κεμάλ ,την δραστήρια 20χρονη Σμυρνιά  Έλδα Λαμπίση, δημοσιογράφο,άτυπη φεμινίστρια,οπαδό τής κατά Βενιζέλον αντίληψης της Μεγάλης Ελλάδος,τον Τουρκοκρητικό  σωματοφύλακα του Στεργιάδη Αμέτ Αμετάκη και τον ανταποκριτή της  New York Times,που ακούει,βλέπει, καταλαβαίνει πολλά,κάνει  αποκαλυπτικές συνομιλίες με τον συνάδελφό του,προστατευμένοι βεβαίωςοι δυό τους  εκ του ασφαλούς της ιδιότητάς τους.
Οι περισσότεροι αφηγητές ήταν υπαρκτά ,νομίζω,πρόσωπα για τα οποία μας δίνει πολλά στοιχεία η συγγραφέας.

Από τις άφθονες μαρτυρίες που έχουμε ,καθώς μέχρι χτες ακόμα ζούσαν άνθρωποι που ήταν εκεί και τα πέρασαν στο πετσί τους όλα όσα έγιναν, αλλά κι από τις αφηγήσεις της Μαραγκοζάκη και  πλήθους ιστορικών, είναι κυρίαρχη η πληροφόρηση ότι οι  Μικρασιάτες, στην συντριπτική τους πλειοψηφία, θεωρούσαν από την πρώτη μέρα τον Στεργιάδη,
τουλάχιστον παράφρονα και τον μίσησαν βαθύτατα.
Αλλά και μετά την καταστροφή, ελάχιστοι, απλός προσφυγικός κόσμος και ιστορικοί, ήταν μαζί του επιεικείς .
Εν τούτοις είναι γεγονός  ότι παράλληλα με την απαράδεκτη, σχεδόν ανθελληνική, συμπεριφορά του και την φιλοτουρκική του στάση-αμφότερες υπαγορευόμενες  ουδείς ξέρει, ούτε τώρα, γιατί και  για ποιούς ακριβώς λόγους- οργάνωσε με επιτυχία μερικούς τομείς πχ συνέβαλε αποφασιστικά στην ίδρυση και οργάνωση του Πανεπιστημίου υπό τον Καραθεοδωρή,ρύθμισε ζητήματα υγείας και διάφορα τέτοια.

Η Μικρασιατική καταστροφή ως ένα από τα πιο βαριά ιστορικά μας φορτία ,αν όχι το χειρότερο μετά την Άλωση, δύσκολα κουβαλιέται και ακόμα πιο δύσκολα γίνεται κατανοητή ειδικά από τον Έλληνα αναγνώστη που,έχει δεν έχει προσφυγικές ρίζες μα αφήνοντας όλα τα άλλα στην άκρη-ταξικά, πολιτικά,ιδεολογικά κριτήρια κι ό,τι άλλο-πώς να μην πει, απλά κι άνθρώπινα ,ένα ανάθεμα στον Στεργιάδη, που -είναι ιστορικά βεβαιωμένο- μια μέρα πριν την μεγάλη σφαγή,αυτός,που πίεζε επί μήνες με πείσμα τον ηττημένο,νηστικό,αποδεκατισμένο, ψειριασμένο και χωρίς υψηλό ηθικό ελληνικό στρατό  και τον κοσμάκη τον αλαλιασμένο, που είχε συρρεύσει και από την ενδοχώρα πια, να παραμείνουν στην Σμύρνη-μια Σμύρνη αγνώριστη,ζωσμένη πλέον από τους τσέτες και τον στρατό του Κεμάλ-αυτός,ο Έλληνας επιφανής δικηγόρος,ο αγέρωχος Κρητικός, ο φίλος κι έμπιστος του Λευτεράκη,έφυγε κρυφά,κάτι που ο Καραθεοδωρή, ας πούμε,δεν έκανε και δεν νομίζω επειδή είχε το πλεονέκτημα του αναγνωρισμένου και που δεν θα τον πείραζαν Ευρωπαίου!

Ο Στεργιάδης και λίγο νωρίτερα οι διοικητικοί-υπάλληλοι και χωροφυλακαίοι που είχε κουβαλήσει μαζί του- παίρνοντας το αρχείο,που επί μια βδομάδα πριν ετοίμαζε και ποτέ δεν παρέδωσε,επομένως εξαφανίζοντας στοιχεία κι ενώ οι Τουρκαλάδες του τάχαμου δυτικότροπου Κεμάλ πετσόκοβαν τον κόσμο,τα δε κολοκάραβα των συμμάχων έμεναν άπρακτα και σφαγιαζόταν κόσμος μεσούσης μιας τρομαχτικής Βαβέλ συμφερόντων,έφυγε,σηκώθηκε κι έφυγε.
Αυτά δεν πρέπει ούτε να θάβονται με γελοία λόγια  περί ...συνωστισμού, μα ούτε και να γίνονται εργαλεία ηλίθιας, δήθεν πατριωτικής, προπαγάνδας....
Πώς και πότε θα βρούμε το κουράγιο ως λαός που κατοικεί σε έναν τόσο ωραίο τόπο,που θέλουμε να είναι αληθινά δικός μας,διόλου κακό αυτό και θα ξυπνήσουμε και θα στείλουμε στα τσακίδια τους ξένους και "δικούς" υπηρέτες τους,που μας εκμεταλλεύονται πάππου προς πάππου, ειλικρινά δεν ξέρω πια...

Ο Στεργιάδης έζησε-πώς μπόρεσε αλήθεια,λέω με το φτωχό μου το μυαλό κι ο Στεργιάδης κι όλοι οι άλλοι που έκαναν την μια ηλιθιότητα μετά την άλλη,με τι συνείδηση,πώς κοιμόνταν κάθε βράδυ ξέροντας ότι ένας πληθυσμός τέτοιου αριθμού κι επιπέδου όπως οι Έλληνες της Μικρασίας είχε διαπαντός ξεριζωθεί από την πανάρχαια  γη του-πολλά χρόνια μετά το  ΄22 στην Νίκαια της Γαλλίας και δεν μίλησε ποτέ ως το τέλος του για την περίεργη τριετία 1919-1922.
Ξέρουμε ότι εκεί τον επισκεπτόταν ο Πλαστήρας,ο...Καζαντζάκης, μα δεν έχει ούτε αυτός γράψει κάτι.** Πολύ περίεργα πράγματα...




Δεν κλήθηκε δε ουδέποτε σε απολογία και  αντίθετα από τους " ΄Εξι" που με συνοπτικές διαδικασίες εκτελέστηκαν ως οι μόνοι ένοχοι(;) αυτός δεν κατηγορήθηκε για τίποτα,το αρχείο δεν έφτασε ποτέ στα χέρια κανενός, δεν αποδείχτηκε ποτέ αν ήταν πράκτορας των Άγγλων ή άλλων ή απλά ακόμα ένας σκάρτος ή παράφρων και πάντως οι Μικρασιάτες τον καταριούνται για τον αδιευκρίνιστο  ρόλο του στην μεγάλη μας συμφορά και σήμερα και πάντα.


* μαζί του συγχρωτίστηκε και ο γελοίος γερμανόφιλος βασιλιάς Κωνσταντίνος, που τότε (!) του΄ρθε  κι αυτουνού,συνωνυμία γαρ, να πάει τάχα να πάρει την... Πόλη, μα και ο Βενιζέλος, που κι εκείνος... τι να πω, οπωσδήποτε την μεγάλωσε την αυλίτσα μας με τα τούτα και τα ΄κείνα τα νταραβέρια του με τους "συμμάχους" αλλά στην Μικρασία τα έκανε- επιεικής λέξη-σκατά


**δεν έγραψε ο Καζαντζάκης τίποτα πιο διευκρινιστικό για την καταστροφή του ΄22 εννοώ, γιατί σε επιστολή του τον Δεκέμβρη του 1921 είχε αναρωτηθεί δημόσια-κι αυτό λέει πολλά- όντας στενός συνεργάτης του Βενιζέλου,γιατί ο Βενιζέλος μέσα στον πόλεμο ως τα μπούνια και με την Μικρασία σε Υπατεία και μέσα στον γενικότερο πανζουρλισμό καταστάσεων και διεθνών διπλωματικών  εμπλοκών  έκανε τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 τις οποίες ήξερε πολύ καλά ότι θα τις χάσει (Αρχείο Κώστα Τριαρίδη)


ΥΓ. Αντιγράφω ένα κομμάτι από την αφήγηση (σελίδα 378)του γραμματέα του Στεργιάδη που περιέχει μια τρομαχτική,πέρα για πέρα αληθινή πληροφορία,που δείχνει την απύθμενη αισχρότητα των πολιτικών:

Αμέσως μετά,κατ΄εντολήν του προϊσταμένου του,ειδοποιούσε τηλεγραφικώς τους εκπροσώπους της ελληνικής διοίκησης στην επαρχία να ετοιμάζονται με απόλυτη μυστικότητα να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους και να προσέρχονται στην Σμύρνη.Διότι,κατά τα άλλα,δεν θα έπρεπε επ΄ουδενί να προκληθεί πανικός στους ντόπιους χριστιανικούς πληθυσμούς.
Η ίδια η κυβέρνηση εξαλλου είχε φροντίσει διά νόμου-τον 2870 της 20ής Ιουλίου 1922 "Περί της παρανόμου μεταφοράς προσώπων ομαδόν ερχομένων εις ελληνικούς λιμένας εκ της αλλοδαπής"-να αποκλείσει κάθε δυνατότητα καταφυγής στην ελληνική επικράτεια.
Σύμφωνα με τον νόμο αυτό κάθε πλοιοκτήτης,πλοίαρχος,ναυτικός πράκτορας ή μέλος πληρώματος που αναλάμβανε,διευκόλυνε ή δεχόταν να μεταφέρει πρόσφυγες θα τιμωρούνταν με φυλάκιση έξι μηνών, μεγάλο χρηματικό πρόστιμο,στέρηση δικαιώματος εξασκήσεως επαγγέλματος και προσωρινή κατάσχεση του πλοίου.

Σχόλια

  1. Ανώνυμος13/2/13 02:28

    Στη φράση Βαβέλ συμφερόντων συμπυκνώνεται η δραματική αλήθεια.Η γιαγιά μου τα έζησε, δεν τα φαντάστηκε.Όσα γράφει ο Ηλίας Βενέζης είναι πέρα για πέρα αλήθεια στο Νούμερο 31328 και στην Αιολική γη.Διαβάστε τα και θα καταλάβετε τι τράβηξαν αθώοι άνθρωποι.Αντώνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. νανα ιωαννιδου14/2/13 16:32

    Φιλτατη Βιβη
    Οπως τωρα ετσι και τοτε...Συμφεροντα δυνατων
    σεριανιζουν πανω στα πτωματα μας
    Στο διαδικτυο υπαρχουν οι επιστολες που εστειλαν
    για τον Στεργιαδη τοτε οι Μικρασιατες προς τον Ελ Βενιζελο. Με μαυρα χρωματα τον περιγραφουν τοτε .Καμια απαντηση δεν ελαβαν. Οι παππουδες , γιαγιαδες μου και πατερας , μητερα εμισουσαν τον Ε . Βενιζελο γι αυτο και απλως τον ελεγαν με το κρητικο υποκοριστικο του < ΜΠΟΥΡΜΑΣ > αλλα και οι περισσοτεροι συγγενεις μου απο την Σμυρνη και Ατταλεια , ετσι τον αποκαλουσαν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Η γιαγιά μου ισχυριζόταν ότι οι ελληνικοί αγροτικοί πληθυσμοί της ενδοχώρας πλήρωσαν τα σπασμένα όλων και αυτοί ήταν που ταλαιπωρήθηκαν περισσότερο και μετά.Οι πλούσιοι είχαν τις διεξόδους τους.Μερικές πηγές μιλούν για ιδιαίτερα παθητική στάση των Σμυρνιών αστών.Χωμένοι ως τα μπούνια στα υλικά αγαθά και στις διασκεδάσεις που είχε ο καθένας ανάλογα της οικονομικής του επιφάνειας δεν ανακατεύτηκαν δυναμικά,σαν να μη γινόταν και γι αυτούς ο πόλεμος ή στο τόπο τους.Η κοσμική ζωή της Σμύρνης δεν είχε μειωθεί σχεδόν ούτε κοντά στο τέλος.Αυτό το κυνήγησε ανελέητα ο Στεργιάδης. Επιχείρημα το ότι δεν κατατάχθηκαν στον ελληνικό στρατό με πρόσχημα την τουρκική υπηκοότητα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ανώνυμος19/2/13 20:46

    Μα η ταξική απεικόνιση της Μικρασιατικού πληθυσμού δεν γίνεται σχεδόν ποτέ στα βιβλία!Η αστική τάξη της Σμύρνης δεν είχε ευθύνες;Αμφιβάλω.Τα περισσότερα μένουν στο ηρωικό στοιχείο,στην ύμνηση του Βενιζέλου λες κι αυτός δεν έφταιξε και οπωσδήποτε στο δράμα που ακολούθησε.Ο Βενέζης κάνει ίσως την πιο ανθρώπινη και ειλικρινή αποτύπωση.

    Νίκος

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου