" Περί Φωτίσεως " , Ζοζέ Σαραμάγκου



Το "Περί Φωτίσεως" του 2004 είναι ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του Σαραμάγκου, έχει διαβαστεί,συζητηθεί,αναλυθεί κτλ πολύ,είτε αυτόνομα,είτε σαν ένα από τα τρία που θεωρείται ότι αποτελούν τριλογία,το "Περί Θανάτου" του 2005 δηλαδή και το "Περί Τυφλότητος" του 1995,εκτιμώμενη από τους απανταχού της γης σαραμαγκικούς και μη σαραμαγκικούς βιβλιόφιλους από τις πιο πρωτοπόρες θεματικά.
Δεν είμαι πολύ πεισμένη, λόγω της έντονης δοκιμιακής πρόθεσης του "Περί Φωτίσεως", ότι είναι απαραίτητο να τα βαφτίσουμε ντε και καλά τριλογία.Μια κοινή φιλοσοφική και αρκετά καθαρή πολιτική αφετηρία την έχουν αλλά γενικότερα ο Σαραμάγκου,πέρα από το ιδιόμορφο γλωσσικό του στλ και το πως,πότε και αν μεταχειρίζεται με αβρότητα ή διεμβολίζει για τα καλά την κυρίαρχη φιλολογική άποψη με τα σημεία στίξης πχ-με τον ένα ή άλλο τρόπο- και παράλληλα περιποιείται αναλόγως και τα κεφαλαία γράμματα, στηρίζει με τα κείμενά του μια ενιαία φιλοσοφική αφετηρία και αισθητική αντίληψη ,που του παρέχουν μοναδικότητα κι από τις οποίες,αφετηρία και αντίληψη τροφοδοτείται θεματικά ξεκινώντας απ΄αυτές και καταλήγει σε ένα πράγματι πολύ ενδιαφέρον δια ταύτα σε όλο το έργο του.

Το θέμα του μυθιστορήματος είναι γνωστό και όπως είπα πολυσυζητημένο.Από το οπισθόφυλλο το πληροφορούμαστε κατ΄ευθείαν αλλά εντός του το μυθιστόρημα κρύβει τόσα πολλά ακόμα,που μόνο η προσεχτική ανάγνωση θα τα βγάλει στην επιφάνεια:

Σε κάποια χώρα γίνονται εκλογές.Η καταμέτρηση των ψήφων στην πρωτεύουσα αναδεικνύει πρώτη δύναμη το λευκό με ποσοστό περίπου 70%.Oι εκλογές επαναλαμβάνονται την επόμενη Κυριακή και το λευκό ξεπερνά το 80%. Μπροστά στο διαφαινόμενο κενό εξουσίας, τα δύο μεγάλα κόμματα, ο κρατικός μηχανισμός και οι δημόσιες υπηρεσίες εγκαταλείπουν την πόλη, καταστρώνοντας αστυνομικά σχέδια για να ανακαλύψουν τον υποκινητή. Μια έκπληξη όμως περιμένει τους κρατούντες:ο πληθυσμός της πόλης αφυπνίζεται,«φωτίζεται»,και ανακαλύπτει από την αρχή τις αξίες της αλληλεγγύης,της προσωπικής ευθύνης, της αλληλοβοήθειας.Το Κράτος όμως δεν έχει πει ακόμα την τελευταία λέξη…

Η εντυπωσιακή μυθιστορία μοιάζει με ουτοπία,αλληγορική πολιτική φαντασία και τα συναφή, παρηγοριά στον άρρωστο-να το πω έτσι χωρίς εξωραϊσμούς-ώσπου να βγει η ψυχή του.Όμως αξίζει να σκεφτούμε σοβαρότερα το πώς,μετά από πόσες και ποιές κοινωνικές ζυμώσεις και ατομικές φορτίσεις και πιέσεις θεώρησε ο φωτισμένος Ζοζέ Σαραμάγκου ότι μπορεί να φτάσει ένας ολόκληρος κόσμος σε τέτοια μαζική τελική κοινή στάση, κόσμος που έχει προηγουμένως επιλέξει (;) την σιωπή.
Διότι περί αυτού πρόκειται-σκέφτομαι και το βάζω σαν θέμα προς συζήτηση-ακριβώς το ότι της εκλογικής αποχής αρχικά και της λευκής ψήφου μετά, έχει προηγηθεί η συσσώρευση μιας τεράστιας σιωπής,ο κόσμος σαν σώμα ψηφοφόρων δεν έχει κάνει καμιά πρότερη σχετική συνεννόηση, προεκλογικές καμπάνιες δεν υπάρχουν καν, άρα δεν είχαν ποτέ σύνθημά τους την αποχή,ούτε το λευκό,δεν έχουν γίνει πουθενά δημόσιες συζητήσεις, δεν έχουν φανερωθεί τέτοιες προθέσεις,οι δε σπιούνοι,που αμολάει αμέσως μετά και την δεύτερη Κυριακή ο έντρομος κρατικός μηχανισμός, βεβαιώνουν ότι ουδείς είχε πει ή  κάνει το παραμικρό για να καταλήξει όλος αυτός ο κόσμος, που ήταν μες την καλή χαρά-άραγε ήταν;-να γράψει άπαντες τους υποψηφίους πανηγυρικά στα παλιότερα των υποδημάτων του και που χωρίς να έχει δηλωμένη τουλάχιστον καμία πρόθεση αποδόμησης,πετυχαίνει και αποδομεί τα πάντα.




Η ιστορία δεν τελειώνει βέβαια στην φάση αυτή, της αχειραγώγητης εξωτερίκευσης της βούλησης των πολιτών και της αποδόμησης του παλαιού συστήματος.Οι αρχές αντιδρούν σαν μια ακόμα γνήσια καρικατούρα ενός συγκεκριμένου μοντέλου εξουσίας που είναι και απροκάλυπτα αναστέλουν το σύνταγμα με κήρυξη στρατιωτικού νόμου.
Επίσημη πρόφαση είναι ότι η μαζική αυτή διατύπωση αποχής και λευκού είναι το προϊόν μιας γενικής και αόριστης τρομοκρατίας και των αόρατων συνομωσιών, αόρατων κακών εχθρών του (καλού αυτού )κράτους που παρέσυραν τους (χαζούς) πολίτες κτλ κτλ.
Ακολουθούν αντιδράσεις από τους μεν-τις αρχές- με κορυφαία την αποχώρησή (!)τους από την πόλη και σκοπό να αφήσουν το πλήθος στο χάος,στο έλεος της ίδιας του της ως τότε παθητικότητας , θεωρώντας ότι απλούστατα δεν θα μπορέσει να τα βγάλει πέρα.
Ακολουθούν όμως αποτελεσματικές πρακτικές αυτοοργάνωσης από τους δε,δηλαδή τους πολίτες,έτσι το επόμενο ερώτημα είναι αναπόφευκτο:από πού και ποιόν διδάχτηκαν την επιβίωσή τους και επιπλέον πώς και διαχειρίστηκαν με τόση σύνεση μείζονα προβλήματα καθημερινότητας στην πόλη τους -ασφάλεια,κυκλοφοριακό,αποκομιδή απορριμάτων κτλ-με τρόπο φυσικό,σαν να το έκαναν πάντα;
Αυτοί αλλιώς ήταν μαθημένοι,αλλιώς κι από άλλους ήταν καθορισμένο-ετεροδιοικητικά και λίγο λέω- το καθημερινό τους πάρε δώσε και μεταξύ τους και με την Πολιτεία,τι έγινε και πότε,πού και από ποιούς, ανέκφραστους ως μόλις πριν λίγο,παράγοντες καθορίστηκε και συντελέστηκε αυτή η ήσυχη και ιδιόμορφη επανάσταση και κυρίως η διαχείριση της κατάστασης στην οποία,αρχικά, δεν άνοιξε ρουθούνι;


Πού να αναζητήσουμε λοιπόν τις απαντήσεις και σε ποιούς;Μπορούμε άραγε παρά την εκτεταμένη χειραγώγηση να αλλάξουμε τις ζωές και τις τύχες μας;Ο Σαραμάγκου ισχυρίζεται-έτσι καταλαβαίνω κι εγώ κλείνοντας το βιβλίο και σκεφτόμενη χίλια δυό -πως ναι,μπορούμε.Κάνει δε με τον τρόπο του το πρώτο βήμα και μοιράζεται μαζί μας την ιδέα του συμπυκνωμένη σε ένα (ακόμα) εξαιρετικό βιβλίο.
Τα υπόλοιπα καλούμαστε να τα ανακαλύψουμε εμείς οι ίδιοι, αλλάζοντας εντός μας και ταυτόχρονα και μαζί με όλους τους άλλους  κάνοντας καλύτερο τον κόσμο μας.


Αχ,αν διάβαζαν περισσότερο οι άνθρωποι....

Σχόλια

  1. Αν και δεν είναι από τους αγαπημένους μου Σαραμάγκου το "Περί φωτίσεως", έχεις δίκιο, μακάρι να διάβαζαν περισσότερο οι άνθρωποι. Να καταλάβαιναν δυο πράγματα παραπάνω, να μπορούσαμε...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ο Σαραμάγκου γενικά λέει πράγματα,που βάζουν σε κίνηση το μυαλό.Αλλά για να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει κάποιος και να κουνηθεί το μυαλό,όσο δεν έχει γίνει ζελές από τα ΜΜΕ,πρέπει πρώτα να διαβάσει....
      Ε,οι διάφοροι κάποιοι σ΄αυτόν τον λαό δεν διαβάζουν,τέρμα,να το πάρουμε απόφαση, αλλά όχι,δεν μπορώ να το χωνέψω,πώς γίνεται να βαριούνται το διάβασμα ή να εννοούν ως διάβασμα τις 50 αποχρώσεις....

      Διαγραφή
  2. Σύμπτωση ή εσύ είσαι Βιβή Γ. που κάπου έγραψες :

    ―Τι διαβάζεις;
    ―Σαραμάγκου
    ―Τι είναι; Σα Λένα Μαντά;
    ―Όχι καμιά σχέση δεν έχει.
    ―Ε ναι σαν τη Μαντά δεν έχει.
    ― (Καμία ελπίδα)...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όοοοοοχι Δάφνη μου,όχι,χαχαχα,αλλά καταλαβαίνω τον πόνο όποιου βίωσε τέτοια συνομιλία!

      Διαγραφή
    2. Μία γειτόνισσα που κρατούσε Λένα Μαντά προσφάτως προσπαθούσε να με πείσει να επιδοθώ σε αναγνωστικά ανοίγματα προς Μαντά και άλλα συναφή ονόματα. Αν το έκανε με τον πιο πάνω τρόπο, θα πάθαινα "ντουμπρουτζά" που λέει και ο λαός...Παρεμπιπτόντως, ο Σαραμάγκου είναι εξαιρετικός, τριλογία ή μη, απολαυστική πένα, καθηλωτική.

      Διαγραφή
    3. Αν προλαβαίναμε, αν είχαμε διαβάσει όλα τα άλλα που θέλουμε ίσως..filoteo. Εξ άλλου αργά ή γρήγορα κάπου θα την πετύχουμε και εντός λεπτών ― ποιος ξέρει― ίσως ανακαλύψουμε πόσο μας αρέσει..

      Πόνο εκείνη τη στιγμή Βιβή Γ. αλλά για μας γέλιο..

      Καλό βράδυ!

      Διαγραφή
    4. Λοιπόν έχω διαβάσει και Μαντά και κανά δυο ακόμα για να ξέρω από πρώτο χέρι τι γίνεται.Ε,δεν γίνεται τίποτα,δεν διαβάζονται ούτε για να σκοτώσεις την ώρα σου και δεν το λέω υποτιμητικά ούτε γι αυτές ούτε για το κοινό τους,που από το να βλέπει τραγικά τούρκικα σήριαλ-που επίσης έχω δει μερικά αν και όχι συστηματικά, πάλι για να ξέρω για τι πράγμα μιλάμε και λέω ότι είναι ακόμα χειρότερα,απίστευτα αναχρονιστικά και γελοία- καλύτερα να ασχολείται με τους έρωτες των βιβλίων Μαντά και λοιπών και να παίρνει,ίσως, κάτι θετικό από έναν (παρα)διδακτισμό που συχνά έχουν, επειδή οι ήρωές τους είναι και δεν είναι ξεφτιλισμένοι,επειδή κάτι απομένει σαν νίκη των καλών αυτού του κόσμου βρε παιδί μου,έστω και σε ηθικογκομενικά,νερόβραστα πλαίσια.

      Αν όμως έχεις διαβάσει Καμύ και Σαραμάγκου και Στάινμπεκ και Φώκνερ και Καβαμπάτα και Ναμπόκωφ και Λέσινγκ και Μακ Κάρθυ και Ροθ και Μόρρρισον και Έβερετ και Μακ Κάρσον και Ζέγκερς και Γουλφ και και και και, αυτές και τα φασόν "βιβλία" τους δεν μπορείς να τις πάρεις στα σοβαρά.
      Η διαφορά είναι αβυσσαλέα,σου έχουν ανοιχτεί τέτοιοι εξαιρετικοί κόσμοι κι αυτές οι καημένες είναι για γέλια και για κλάματα μαζί,οι αναγνώστριές τους βέβαια δεν έχουν ιδέα πόσο ασήμαντες είναι οι αγαπημένες τους ρομαντζογράφοι μπροστά σ΄αυτούς τους άλλους λογοτεχνικούς κόσμους.

      Διαγραφή
    5. Με κάλυψε πλήρως η προλαλήσασα...

      Διαγραφή
    6. Δεν έχω διαβάσει ποτέ Μαντά και το περι φωτίσεως είναι το 2ο βιβλίο του συγγραφέα που διαβάζω. Νομίζω πως η καλύτερη επισήμανση που άκουσα είναι ότι...συγγραφείς σαν τη Μαντά (αν τελικώς γράφει μόνο το ίδιο πρόσωπο) καλύπτουν σελίδες για να αποδώσουν νοηματικά, αυτό που συμπυκνωμένα, συγγραφείς όπως ο Σαραμάνγκου δίνουν σε μια πρόταση...πιθανόν και ο εγκέφαλος αναγνωστών βιβλίων τύπου Λ.Μαντάς, να αδυνατεί να επεξεργαστεί τόσο συμπυκνωμένα κείμενα...επειδή απλούστατα δεν έμαθε από νωρίς να διαβάζει (και επιστημονικά να το δει κανείς, στο τρόπο οργάνωσης του εγκεφάλου, θα βρει την αιτία)

      Διαγραφή
    7. Μήπως το απλοποιείτε;Δεν νομίζω ότι είναι έτσι ακριβώς.Έχει να κάνει και με άλλους παράγοντες.Εν πάσει περιπτώσει ας διαβάζει κανείς ό,τι τραβάει η όρεξή του,απλώς να μην τα λέμε όλα Λογοτεχνία,δεν είναι.Όπως δεν είναι μουσική όλο το μπάμπα μπούμπα με το οποίο διασκεδάζουν πολλοί.Διασκεδάζουμε ,αν θέλετε.

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου