"Ζούκερμαν Δεσμώτης",Φίλιπ Ροθ Α΄ μέρος (η τριλογία)

Η διάσημη(δικαίως) τριλογία του Ροθ.Λίγα (μα λίγα είναι,πόσο πιο λίγα;)λόγια για το περιεχόμενό της.




Τον ευφυή Φίλιπ Ροθ αξίζει να τον διαβάσει ο σημερινός αναγνώστης χωρίς δεκανίκια (δηλαδή δίχως να έχουν προηγηθεί αναγνώσεις κριτικών,περιλήψεων,παρουσιάσεις και τα συναφή),έτσι νομίζω.
Εν τούτοις μερικές αράδες για την γραφή του,σαν κι αυτές παρακάτω, ίσως δεν τον φορτώσουν με αποπροσανατολιστικές πληροφορίες αλλά τον ενθαρρύνουν να βουτήξει με περισσότερη υπομονή στα βαθιά νερά των βιβλίων του. 
Μ΄αυτό το σκεπτικό πήρα κι εγώ χαρτί και μολύβι,λέμε τώρα,και εντυπωσιασμένη και από την τριλογία "Ζούκερμαν Δεσμώτης" ,τσιμπολογώντας στοιχεία από την περίληψη στο οπισθόφυλλο αλλά κυρίως προσθέτοντας δικά μου εξαγόμενα από το διάβασμα, κρίνω ως καίριες πληροφορίες τα εξής και τα διαθέτω στην κρίση και την χρήση όποιου θέλει:

"Ο συγγραφέας-φάντασμα" (1979)

Στο πρώτο μέρος της τριλογίας με τίτλο "Ο συγγραφέας-φάντασμα" που διαδραματίζεται στην δεκαετία του 1950 γνωρίζουμε τον Νέιθαν Ζούκερμαν,στα  είκοσί του και κάτι,ως συγγραφέα με προοπτικές,παθιασμένο με τα μεγάλα έργα της παγκόσμιας γραμματείας,γραφιά που έχει αποδείξει σε ανθρώπους του χώρου,που στην πλειοψηφία τους δεν χρωστάνε καλή κουβέντα καθότι συνάφι,ότι έχει ταλέντο και ο οποίος με κάποια του διηγήματα έχει κάνει την πρώτη θετικότατη,έστω κι αν είναι περιορισμένης εμβέλειας εμφάνιση στα αμερικανικά και αμερικανοεβραϊκά γράμματα.
Από την αρχή αλλά στη συνέχεια και στα 4 μέρη του πρώτου βιβλίου (Μαέστρος,Νέιθαν Δαίδαλος, Η μοιραία γυναίκα και Παντρεμένος με τον Τολστόι) μας γίνεται εμφανής ξανά και ξανά η αναφορά στην εβραϊκότητα του δυναμικού ήρωα,πότε ως προσόν και πότε ως μειονέκτημα,με έντονο δηλαδή θετικό και συνάμα αρνητικό υπαρξιακό προβληματισμό να την ακολουθεί σε κάθε της εξωτερίκευση, έντεχνα διοχετευμένο από τον Ροθ  σ΄ένα κείμενο ποταμό που η ανάγνωσή του γίνεται με κομμένη την ανάσα και σου προκαλεί καταιγισμό συναισθημάτων. 
Ο Ζούκερμαν καταφέρνει να περάσει ένα σημαδιακό βράδυ,που δεν θα ξεχάσει ποτέ στην υπόλοιπη ζωή του,στην αγροικία του λογοτεχνικού του ειδώλου,του συγγραφέα Ε.Ι. Λόνοφ και εκεί πρώτη φορά ανακαλύπτει τις αβυσσαλέες αντιφάσεις ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πραγματικότητα, άθελά του στην αρχή και μετά ηθελημένα και με περιέργεια μεγάλη,παρακολουθώντας όλα αυτά που φαίνεται να έχουν ξεσπάσει ανάμεσα στον Λόνοφ,την αριστοκρατικής καταγωγής,λεπτεπίλεπτη γυναίκα του Χόουπ που έχει αφιερώσει την ζωή της σ΄αυτόν και την σταθερή φιλοξενουμένη τους, φοιτήτριά του αρχικά,συνεργάτιδα τώρα και προστατευομένη του Έιμυ Μπελέτ,μια γοητευτική, παθιασμένη,νεαρή γυναίκα,αποφασισμένη κι έχοντας ήδη επιβιώσει από την γερμανική αθλιότητα του Β΄παγκόσμιου πολέμου στην Ευρώπη,να ρουφήξει την ζωή της ως την ύστατη σταγόνα ηδονής, χαράς κι επιτυχίας που αυτή θα της φέρει.
Είναι καταπληκτική εδώ η ιδέα του Ροθ να εμπλέξει την περσόνα Έιμυ Μπελέτ με την πολυθρύλητη Άννα Φρανκ και να δημιουργήσει έτσι μια εξωφρενική ευκαιρία να πει τις αληθινές...αλήθειες, αυτές που καίνε και τσιτσιρίζουν προς απάσας τας κατευθύνσεις.Ο Ροθ μετατρέπει την πένα του σε σφυρί και κοπανάει αλύπητα και καλά κάνει όλους τους ελεεινούς ,ένθεν και ένθεν,που δημιούργησαν την φρίκη που λέγεται Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος.Μαζί με το πολιτικοκοινωνικό σφυροκόπημα δεν ξεχνάει όμως ούτε για ένα λεπτό να κάνει αυτό που ξέρει καλύτερα απ΄όλα:λογοτεχνία.Να αφηγείται,να πλάθει και να μοιράζεται ιστορίες που η λογοτεχνικότητά τους είναι πρωτοκλασάτη.
[Και τι θρασύς,τι παράτολμος καραπαραμυθάς, Χριστέ μου,που είναι ο τύπος,πόσο άμεσος και πόσο έχει συντρίψει μια και καλή με την γραφή του -την τόσο ζωντανή και άμεση- κάθε  ακαδημαϊκοφανή και φιλολογικίστικη "κριτική" που έχει επιχειρηθεί,θετική ούσα ή όχι,αδιάφορο,για το τεράστιο σε βάθος και σημειολογία και ,κυρίως αυτό,ανθρωπιά έργο του.] 

"Ζούκερμαν λυόμενος"(1981)

Στο δεύτερο μέρος της τριλογίας,"Ζούκερμαν λυόμενος" και το πιο μεστό κατά την γνώμη μου,η δράση μεταφέρεται στο από τότε κοσμικό και διανοουμενίστικο Μανχάταν,στα τέλη της μυθικής δεκαετίας του 1960.Ο Νέιθαν,είναι τριαντάρης πια,πλούσιος,διάσημος,με πολλούς εχθρούς κυρίως ανάμεσα στους ομόθρησκούς του και το χειρότερο,είναι ξεκομμένος και μαλωμένος με τον πατέρα του γι αυτά που έχει γράψει ή απλώς υπαινιχθεί για τους Εβραίους της γενιάς του[1].
Σαφώς "υποφέρει" από τις άμεσες συνέπειες αυτής της λογοτεχνικής φήμης και υφίσταται συχνά, μα διόλου στωικά τις λογής συνέπειες.[2]
Η γνωριμία του με τον Άλβιν Πέπλερ,Εβραίο φυσικά,αστειεύεστε,τι άλλο θα΄ταν,γίνεται στον δρόμο κυριολεκτικά,είναι επεισοδιακή-το λιγότερο- και για να γίνει μάλλον έχει βάλει το χέρι του ο Εξαποδώ ,που θέλει να παιδέψει τον εφησυχασμένο Νέιθαν κι εμείς αμέσως,χωμένοι ως τον λαιμό στην μυθοπλασία, διερωτώμαστε αν και αυτός ο ανεκδιήγητος,συγκινητικός μέσα στην γελοιότητά του ανθρωπάκος ο Πέπλερ είναι ένα από τα alter ego του,έστω της συμφοράς.Μια καρικατούρα αυτοσαρκασμού απ΄αυτές που ο Ροθ δεν διστάζει να ανακηρύξει πρωταγωνιστές του.Είναι αδύνατον να μεταφερθεί η ατμόσφαιρα της συνάντησης των δυο τους σε οποιοδήποτε εκτός βιβλίου γραπτό,οι διάλογοι και ο ίδιος ο Πέπλερ σαν χαρακτήρας είναι τόσο σάρκινος,τόσο ζωντανός που μόνο αυτός που τον δημιούργησε μπορεί να τον κάνει ζάφτι και να τον κρατήσει ατόφιο στις κατοπινές σελίδες.

Έχουμε κι εδώ 4 μέρη (Είμαι ο Άλβιν Πέπλερ,Είσαι ο Νέιθαν Ζούκερμαν,Όσβαλντ,Ρούμπυ και λοιποί ,Κοίτα κατά το σπίτι άγγελε) και στο βιβλίο αυτό ο θάνατος του πατέρα του Νέιθαν θα είναι το κορυφαίο γεγονός που θα ανατρέψει την μέχρι τότε ισχύουσα τάξη και σειρά πραγμάτων για τον ήρωα και θα τον οδηγήσει μαζί με τον συμπάσχοντα αναγνώστη στο τρίτο μέρος,ελπίζοντας σε μια διέξοδο ή καλύτερα μιαν ηρωική έξοδο από το ασφυκτικά πολιορκούμενο από θλίψη και αυτογνωσία κάστρο της πολύσημης ροθικής θεματολογίας,που εδώ είναι στα καλύτερά της.


"Μάθημα ανατομίας"(1983)

Το "Μάθημα ανατομίας",το τρίτο μέρος της τριλογίας, διαδραματίζεται την εποχή του σκανδάλου Γουότεργκεϊτ, το 1973.Ο καλός μας ο Ζούκερμαν,είναι πια σαράντα χρονών,έχει πίσω του τέσσερα βιβλία αλλά δεν έχει γράψει τίποτα αξιόλογο μετά το...αντι-εβραίικο μπεστ σέλερ του και δρέπει κακήν κακώς πια τις όλο και πιο μπαγιάτικες δάφνες που του πρόσφερε ο πρώτος του ήρωας ,ο πολύς εκείνος Γκίλμπερτ Καρνόφσκι με τον οποίο τον ταυτίζουν οι πάντες.
Έχει χωρίσει και από την τρίτη γυναίκα που έδειξε να μπορεί να τον ανέχεται,έχει σπάσει τα μούτρα του πάνω στην καλοσύνη της και όλοι οι δικοί του,η μάνα,ο πατέρας,ο μικρότερος αδερφός,οι φίλοι, οι παλιοί γείτονες,ζωντανοί και νεκροί όλοι μαζί μπηγμένοι σ΄ένα τσουβάλι,αυτό του μυαλού του, δεν τον αφήνουν σε χλωρό κλαρί.
Ο Νέιθαν υποφέρει από πόνους ανεξήγητους,σωματικά εκδηλούμενους,μετατρέπει το σπίτι σε αναρρωτήριο χωρίς όμως κάποιος οξυδερκής γιατρός να έχει εντοπίσει την ασθένεια,περιστοιχίζεται από γυναίκες,που τον κανακεύουν αλλά δεν είναι ούτε η μάνα του ούτε καμία από τις συζύγους του, είναι δηλαδή μόνος ουσιαστικά να αναρωτιέται μήπως το ίδιο του το έργο[3]είναι η αιτία για το κενό της ζωής του και στα μάτια του μόνο ένας άθλιος τύπος όπως η ποντικομαμή ο Νίξον, τον οποίο δεν χάνει ευκαιρία να περάσει γενεές δεκατέσσερις,αντιμετωπίζει εξαιτίας τής φύσει και θέσει κυρίαρχης μικρότητάς του τόσο σημαντικά προβλήματα σαν τα...δικά του.
Όλα του πάνε χάλια.Ο θάνατος της λατρεμένης του μητέρας πριν τρία χρόνια τον έχει διαλύσει[4], θυμάται με οδύνη ξανά και ξανά σκηνές από την αρρώστια,τον θάνατο, την κηδεία,το ξεδιάλεγμα στα αντικείμενα από το μητρικό δωμάτιο που έκανε με την Κάρολ, την ψιλομέγαιρα γυναίκα του αδελφού του ο οποίος ,ακόμα,δεν του έχει συγχωρήσει τίποτα.
Πνίγεται,ζητάει λύση.Το ξέσπασμα και η απόπειρα να σπάσει τα δεσμά του παρελθόντος αρχίζει με την συνάντησή του με τον μεγαλύτερο επικριτή του.Παράλληλα αποφασίζει να κάνει αίτηση στο παλιό του πανεπιστήμιο στο Σικάγο για να σπουδάσει... ιατρική -γυναικολογία,έλεος Κύριε,τι άλλο θα θελήσει μέσα στην απόγνωσή του αυτός ο άνθρωπος- για να υπηρετήσει τις γυναίκες,λέει,ώστε καμιά τους να μην τον ξαναπεί μισογύνη,να φέρνει στο κόσμο τα παιδιά τους,να τις θεραπεύει,να ζει μια αληθινή ζωή χρήσιμη και γι αυτόν και για τους γύρω του,ταγμένος στους ανθρώπους κι όχι άλλο πια κλεισμένος σ΄ένα πολυτελές διαμέρισμα να την πλάθει ,την ζωή,μυθοπλασία με εύθραυστες λέξεις.

Πέντε είναι τα μέρη εδώ (Το κολάρο,Χαμένος,Η φυλακή,Καιόμενος,Το σώμα) γραμμένα κι αυτά με καταιγιστικό ρυθμό,εμπλουτισμένα με εκπληκτικές προτάσεις και ολόκληρες παραγράφους σκέψεων κυρίως του Ζούκερμαν/Ροθ να διαδέχονται εν είδει λογοτεχνικής βροχής η μια την άλλη,έξυπνες, καυστικές,λεπτεπίλεπτες,ρεαλιστικές,ανθρώπινες,δικές τους και δικές μας.

Επίλογος."Όργιο της Πράγας"(1985)

Τέλος υπάρχει ένα τέταρτο κείμενο,αποτελούμενο από τις σημειώσεις που έχει κρατήσει ο ίδιος, ένα ολιγοσέλιδο σύνολο σαν νουβέλα,με νέα πρόσωπα που σε πρώτη προσέγγισή τους δεν φαίνεται να τα έχουμε ξανασυναντήσει,ο τίτλος του είναι το "Όργιο της Πράγας" και θέση του τυπικώς εκείνη του επιλόγου της τριλογίας.
Σ΄αυτό μαθαίνουμε την προσπάθεια του Ζούκερμαν να διασώσει τα έργα ενός άγνωστου συγγραφέα στην ρωσοκρατούμενη Πράγα το 1976, ενός ανθρώπου που έχει γράψει στα γίντις.
Ομολογώ ότι,επειδή ο συγκλονιστικός αυτός τύπος που ακούει στο όνομα Φίλιπ Ροθ βγάζει μονίμως καινούργια ζητήματα στην επιφάνεια και φιλτράρει με αμιγώς πολιτικά κριτήρια,όλα εκείνα που φώτιζαν στα τρία βιβλία του που προηγήθηκαν,την παθογένεια της σχέσης της λογοτεχνίας με την αληθινή ζωή,με κάνουν να μη θέλω να ασχοληθώ -σ΄ αυτήν τουλάχιστον την ανάρτηση- με τούτο το μικρό κομμάτι,βρίσκοντάς το επικίνδυνα και υπέροχα ικανό να διαφοροποιήσει ολόκληρη την αίσθηση που είχα αποκομίσει από το κλείσιμο της τριλογίας στο τελευταίο της μέρος.

Και γι αυτό κλείνω με ένα άλλο ,μικρό,όμως πολύ ξεκάθαρο απόσπασμα για τα παραπάνω:

Κάπου ο Κάφκα γράφει,"Πιστεύω ότι πρέπει να διαβάζουμε μόνο εκείνα τα βιβλία που μας δαγκώνουν και μας τσιμπάνε. Αν ένα βιβλίο που διαβάζουμε δεν μας ξυπνάει χτυπώντας μας κατακέφαλα,τότε γιατί να το διαβάσουμε;"
Σύμφωνοι σε ό,τι αφορά τα βιβλία.Σε ό,τι αφορά τη ζωή, όμως,γιατί να εφεύρουμε ένα χτύπημα κατακέφαλα εκεί που δεν προοριζόταν κανένα;Ζήτω η τέχνη,κάτω η μυθομανία.






[1] Ξεκίνησες με την πρόθεση να σαμποτάρεις την ίδια την ηθικοπλαστική σου φύση,ξεκίνησες με την πρόθεση να εξευτελίσεις όλη σου την αξιοπρεπή, υψηλόφρονα σπουδαιότητα και τώρα που τα κατάφερες,και τα κατάφερες με την απόλαυση που νιώθει ένας πραγματικός σαμποτέρ,τώρα νιώθεις εξευτελισμένος ,ηλίθιε,επειδή κανείς εκτός από εσένα δεν φαίνεται να το βλέπει σαν μια βαθύτατα ηθική και υψηλόφρονα πράξη!"Εκείνοι" σε παρανοούν.

[2] Ένα βιβλίο,μια μυθοπλασία δεμένη ανάμεσα σε δυο εξώφυλλα,που γεννοβολάει μυθοπλασία ζωντανή που εξαιρείται απ΄όλες τις σκλαβιές της σελίδας,που γεννάει μυθοπλασία που δεν έχει γραφτεί,που δεν μπορεί να διαβαστεί,που δεν μπορεί να εξηγηθεί και που δεν μπορεί να συγκρατηθεί , αντί να κάνει αυτό που υποσχέθηκε ο Αριστοτέλης ότι κάνει η τέχνη στο μάθημα των ανθρωπιστικών επιστημών στο δεύτερο έτος,αντί να προτείνει ηθικές ενοράσεις ούτως ώστε να μας προμηθεύει την επίγνωση του τι είναι καλό και τι κακό.

[3]Όντας τύπος του τίποτα,πήρε το αεροπλάνο και γύρισε σπίτι.Ένας πρόστυχος τύπος του τίποτα, λάθρα εκδικητικός,κρυφά μοχθηρός,που καλυπτόμενος πίσω από την μάσκα της μυθοπλασίας είχε τιμωρήσει την μητέρα που τον λάτρευε για απολύτως κανένα λόγο.Αλήθεια ή ψέμματα;Σε μια δημόσια συζήτηση οργανωμένη στην τάξη,στο σχολείο,θα μπορούσε κάλλιστα να επιχειρηματολογήσει υπέρ και των δύο θέσεων. 

[4]Χαμένα όλα.Η μητέρα,ο πατέρας,η γενέτειρα,το θέμα,η υγεία,τα μαλλιά-σύμφωνα με τον κριτικό Μίλτον Απέλ,και το ταλέντο του επίσης.


Σχόλια

  1. Μάγδα5/9/13 23:12

    Από τους πιο αγαπημένους μου σύγχρονους.Θεωρώ απαράμιλλη τη γραφή του.Αν έπρεπε να διαλέξω από την τριλογία ποιό με άγγιξε περισσότερο ειλικρινά θα δυσκολευόμουν πολύ.Αν ήμουν εκδότης θα του ζητούσα να κάνω μια έκδοση χωρίς το "Όργιο της Πράγας " και θα έβαζα σαν τέταρτο μέρος "Το Φάντασμα φεύγει".

    Μάγδα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ανώνυμος17/10/13 17:43

      Καλή σκέψη.Με την ευκαιρία, "Το φάντασμα φεύγει" είναι εκπληκτικά γραμμένο.

      Γιάννης Νικολαΐδης

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου