"Οι Υπνοβάτες",Χέρμαν Μπροχ

Μια πρώτη προσέγγιση (πάντα από την πλευρά του απλού αναγνώστη)




Συνεχίζοντας μετά τον δεύτερο τόμο (1903,Ες ή Η Αναρχία) το διάβασμα του τρίτου (1918, Χούγκεναου ή Ο Ρεαλισμός) από το μεγαλειώδες τρίτομο έργο "Οι Υπνοβάτες", του Αυστριακού συγγραφέα Χέρμαν Μπροχ,έτεινα με σιγουριά προς την αντίληψη ότι το να διαβάσει ο αναγνώστης τα τρία μέρη του μυθιστορήματος αυτόνομα και με μεγάλο χρονικό κενό ανάμεσά τους ή χωρίς να τηρήσει την σειρά συγγραφής τους είναι κάτι που μπορεί μεν να γίνει,αλλά αν τύχει έτσι ή προτιμηθεί,από ένα σημείο και μετά αυτός ο τρόπος ανάγνωσης θα υπονομεύσει την συνολική κατανόηση ενός από τα πιο σημαντικά έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. 
Εγώ το έκανα...Βλακωδώς αλλά το έκανα.Ξεκίνησα με τον β΄τόμο,τον τέλειωσα (ομαλά) και άρχισα τον γ΄στον οποίο όμως επανέρχονται οι κεντρικοί ήρωες και του πρώτου και του δεύτερου,δεν έχει σημασία αν είναι δευτεραγωνιστές εδώ, οπότε διαπίστωσα ότι επειδή είχα διαβάσει πολύ παλιότερα τον πρώτο (1888, Πάσενοβ ή Ο Ρομαντισμός)και άρα δεν είχα όσο χρειαζόταν νωπές τις αντίστοιχες εντυπώσεις έχανα πολύ μεγάλο κομμάτι των όσων συνδυασμένα τελικώς και στους τρεις όχι απλώς εξιστορούνται, με μια μυθοπλασία ομολογουμένως πλουσιότατη,αλλά κυρίως καταγράφονται.Οι απώλειες από μια μη πειθαρχημένη ανάγνωση θα λειτουργούσαν σε βάρος ολόκληρου του οικοδομήματος του Μπροχ και στην προκειμένη περίπτωση, που κάθε λέξη έχει τον λόγο της να μπαίνει και να αναπνέει ακριβώς όπου σοφά την έχει τοποθετήσει ο συγγραφέας ,είδα  καθαρά τι έπρεπε να κάνω και έτσι προσπάθησα να αφήσω την αποσπασματική ανάγνωση πίσω μου και έπιασα χωρίς δισταγμό το έργο από την αρχή και με την σειρά.Ευτυχώς,διότι θα ήταν κρίμα να κομματιάσω την εκπληκτική του αφήγηση 
Επομένως προτείνω το διάβασμα των "Υπνοβατών" ακριβώς με την δική τους σειρά, χωρίς παρεμβολές άλλων βιβλίων και χωρίς μεγάλα χρονικά κενά.Αν κάποιος κουραστεί, αν δυσκολευτεί να αφεθεί στην πολύπτυχη αφήγηση,καλύτερα να σταματήσει,ας μην "κάψει" ένα τέτοιο έργο, ας το αφήσει για να το διαβάσει όταν και αν θα το μπορεί, εστιασμένα και βέβαια και τους τρεις του τόμους:

α΄τόμος "Οι Υπνοβάτες",1888, Πάσενοβ ή Ο Ρομαντισμός
β' τόμος "Οι Υπνοβάτες",1903, Ες  ή Η Αναρχία
γ΄τόμος "Οι Υπνοβάτες",1918, Χούγκεναου ή Ο Ρεαλισμός  




Διαβάζουμε στην Βιβλιονέτ:
"Οι Υπνοβάτες",1888, Πάσενοβ ή O Ρομαντισμός
μετάφραση: Κώστας Κουντούρης
εκδόσεις Μέδουσα, 2006
221 σελίδες

Ο Μπροχ στον πρώτο τόμο ζωντανεύει με απαράμιλλη δεξιοτεχνία το τέλος του 19ου αιώνα και το λογοτεχνικό στυλ της εποχής αφηγούμενος την ιστορία του Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, που η οικογένειά του τον αναγκάζει να γίνει αξιωματικός παρά τη θέλησή του. Ο ήρωας όταν αρχίζει το βιβλίο έχει πλέον ενστερνιστεί τα σαθρά ιδεώδη του Πρωσικού μιλιταρισμού και ζει σε μια ατμόσφαιρα νοσηρού ρομαντισμού.Η γνωριμία του με μια γυναίκα ελευθερίων ηθών, τη Ρουτσένα, η φιλία του με τον Φον Μπέρτραντ, που εγκατέλειψε τον στρατό για να γίνει επιχειρηματίας, καθώς και η επιθυμία του πατέρα του να παντρευτεί την κόρη των γειτόνων τους, την Ελίζαμπετ, και να επιστρέψει στο πατρικό του σπίτι, τον φέρνουν αντιμέτωπο με ορισμένα διλήμματα. Μέσα από αυτά τα τυραννικά για τον ήρωα ερωτήματα ο Μπροχ αφήνει να διαφανεί το ρήγμα που έχει δημιουργηθεί στην κοινωνική συνοχή ενός κόσμου που αργοπεθαίνει και προαγγέλει την επερχόμενη αποσύνθεση.



"Οι Υπνοβάτες",1903, Ες ή Η Αναρχία
μετάφραση: Κώστας Κουντούρης
Μέδουσα, 2006
241 σελίδες


Το "1903, Ες ή η αναρχία", ο δεύτερος τόμος της τριλογίας του Χέρμαν Μπροχ "Οι Υπνοβάτες", μας μεταφέρει σε ένα περιβάλλον τελείως διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο του πρώτου τόμου: στον μικροαστικό κόσμο που κινείται και ζει στις παρυφές του προλεταριάτου. Ο ήρωας του βιβλίου, ο Αύγουστος Ες, λογιστής, απολύεται από τη δουλειά του και προσλαμβάνεται υπάλληλος σε μια μεγάλη ναυτιλιακή εταιρεία του Ρήνου, που πρόεδρός της είναι ο Μπέρτραντ. Μετά από μια απεργία που καταστέλλεται βίαια από την αστυνομία, ο Ες, που πιστεύει ότι πίσω από την αστυνομία κρύβεται ο φον Μπέρτραντ, παραιτείται από τη θέση του. Γνωρίζεται με έναν τυχοδιώκτη και, χωρίς να καταλαβαίνει και ο ίδιος γιατί, αναλαμβάνει να βρίσκει γυναίκες για τη διεξαγωγή αγώνων πάλης. Παράλληλα ονειρεύεται να μεταναστεύσει στην Αμερική και να ξεφύγει από το τέλμα στο οποίο έχει περιέλθει.Με τον δεύτερο τόμο των "Υπνοβατών", αρχίζει να διαφαίνεται το μυθιστορηματικό οικοδόμημα που προσπαθεί να στήσει ο Μπροχ. Γιατί, πέρα από τις επιμέρους λογοτεχνικές αρετές ο αναγνώστης διακρίνει πλέον τους αρμούς της σύνθεσης του συγγραφέα. Ο Ες μοιάζει με τον Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, στο βαθμό που νιώθει χαμένος στον κόσμο και προσπαθεί να αλλάξει τη μοίρα του. Διαφέρει γιατί, αντίθετα με αυτόν, δεν διαθέτει κανενός είδους στήριγμα. Έτσι, επιχειρεί να δημιουργήσει ο ίδιος ένα σύστημα αξιών, που οι δύο κύριοι άξονες είναι η δικαιοσύνη και ο έρωτας.

"Οι Υπνοβάτες",1918, Χούγκεναου ή Ο Ρεαλισμός  
μετάφραση: Κώστας Κουντούρης
Μέδουσα, 2006
463 σελίδες



Το "1918, Χουγκενάου ή ο ρεαλισμός" αποτελεί τον τρίτο τόμο με τον οποίο και ολοκληρώνονται "Οι Υπνοβάτες" του Χέρμαν Μπροχ. Το βιβλίο αρχίζει με τη λιποταξία του Χουγκενάου, ενός Αλσατού επιχειρηματία. Στην προσπάθειά του να απομακρυνθεί από το μέτωπο και να βρεί καταφύγιο σε ασφαλές μέρος, μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος, ο Χουγκενάου φτάνει σε μια μικρή πόλη. Εκεί θα συναντήσει τους ήρωες των δύο προηγούμενων τόμων, τον Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, στρατιωτικό διοικητή, και τον Ες, που έχει γίνει διευθυντής τοπικής εφημερίδας. Η σύγκρουση του Χουγκενάου τόσο με τον πρώτο όσο και με τον δεύτερο θα έχει τραγικές συνέπειες. Εκτός όμως από αυτήν την ιστορία που συνιστά τον κορμό του μυθιστορήματος, ταυτόχρονα εξελίσσονται και άλλες παράλληλες ιστορίες. 


Η τριλογία του Χέρμαν Μπροχ δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1932 και το ενδιαφέρον των αναγνωστών γι αυτήν παραμένει αμείωτο από τότε,εντυπωσιακά αμείωτο,αν αναλογιστούμε και την παγκόσμια εκδοτική πλημμυρίδα των ημερών μας και την στροφή της πλειοψηφίας του αναγνωστικού κοινού σε ευκολοδιάβαστα,αμιγώς καταναλωτικού τύπου προϊόντα που θα δώσουν το πολύ σε τρεις,τέσσερις μήνες την θέση τους σε άλλα και πιθανόν έχουν ροκανίσει την αναγνωστική ικανότητα του καθενός μας(μοιάζει λιγάκι με την δυσκολία ακόμα και του πιο σινεφίλ θεατή να κατακτήσει το ίδιο καλά μια ταινία ασπρόμαυρη όπως την έγχρωμη, καθώς  έχει εθιστεί και αλλοτριωθεί από την κυριαρχία της δεύτερης). 
Η έκταση της τριλογίας καλύπτει 30 ολόκληρα χρόνια (1888-1918) από το τέλος και την αρχή δυο αιώνων αφηγούμενη την ιστορία κυρίως της Γερμανίας.Οι ήρωές της,άντρες και γυναίκες, είναι βγαλμένοι από ένα ευρύ φάσμα ανθρώπων της εποχής που τοποθετεί την κάθε ιστορία ο Μπροχ αλλά που σε παραλλαγές τούς βλέπουμε και σήμερα με μια ιδωμένη με βιαστική ματιά διαφορετικά δομημένη μεν μα εν τέλει την ίδια διαχρονική, ταξική τους  απεικόνιση.
Στην τριλογία πρωταγωνιστές είναι οι άνθρωποι που προσπαθούν να βγουν όσο το δυνατόν πιο ακέραιοι από τις λογής φανερές και κρυφές συμπληγάδες,που είναι η ζωή τους:η κατάρρευση των ηθικών αξιών στις οποίες αφιερώθηκαν (ο Πάσενοβ),το ελλιπές της κατασκευής κάποιων καινούργιων επειδή αυτές γεννιούνται από την ατομική αγωνία (ο Ες),η δυνατότητα επιλογής και η αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα στην χίμαιρα και το προφανές(ο  Χουγκενάου). 


Ο Μίλαν Κούντερα,θαυμαστής και μελετητής ήδη από χρόνια του έργου του Μπροχ , σ΄ ένα σημείο του προλόγου του για τη νέα ιταλική έκδοση του μυθιστορήματος,το 2010 γράφει δίνοντας νέα,λειτουργικά κλειδιά για την ανάγνωση των "Υπνοβατών" :


Οι τρεις εποχές της τριλογίας του Μπροχ: τρεις ιστορικές δυνατότητες της ευρωπαϊκής ύπαρξης.Οι συγκεκριμένες χρονολογίες που υποδεικνύονται στην τριλογία δεν είναι πολύ σημαντικές (αυτές οι τρεις εποχές μπορεί να πραγματωθούν και με διαφορετικές χρονολογίες). Το πιο σημαντικό είναι η διαδοχή τους, η οποία σκιαγραφεί μια διαδρομή.

Ξαναδιαβάζοντας τους «Υπνοβάτες» σκέφτομαι τον καιρό της νεότητάς μου, που τώρα μου φαίνεται ως «η εποχή του Ες».Η προσχώρηση σε μιαν αξία, η στράτευση στο όνομά της, θεωρούνταν τότε από όλους μια ηθική αναγκαιότητα. Σκέφτομαι έναν Γάλλο φίλο, ευφυή και εξαιρετικά πνευματώδη, ο οποίος είχε διακηρύξει την αγάπη του για τον Μάο και στη συνέχεια είχε εκφράσει την ίδια αγάπη για τον πάπα. Σκέφτομαι έναν σημαντικό κομμουνιστή ιδεολόγο ο οποίος κατέληξε να εγκαταλείψει τον μαρξισμό για να προσχωρήσει στο Ισλάμ. Και θα μπορούσα να αναφέρω και τόσες άλλες παρόμοιες μεταστροφές, οι οποίες δεν είχαν καμία σχέση ούτε με τον καιροσκοπισμό, ούτε με τον καριερισμό, ούτε με την ανοησία. Στην «εποχή του Ες» τα πρόσωπα δεν μπορούν να ζουν χωρίς να μάχονται για κάποιο ιδεώδες, αλλά ταυτόχρονα δεν είναι σε θέση να το κατανοήσουν.
Όταν στην Ευρώπη κατέρρευσαν τα κομμουνιστικά κράτη, οι θρησκευτικές, εθνικές και πολιτικές πεποιθήσεις έπαψαν, με τρόπο αρκετά διακριτικό, να παίζουν τον μεγάλο ρόλο που είχαν κάποτε. Η αριστερά; Η δεξιά; Ζουν μια σχέση καλής γειτονίας. Καβγαδίζουν πολιτισμένα για λίγη εξουσία αλλά σίγουρα όχι για να αλλάξουν τον κόσμο. Έτσι άρχισα να κατανοώ ότι αυτό που μας απειλεί δεν αντιπροσωπεύεται πλέον ούτε από τον πόλεμο ούτε από την επανάσταση και ότι βρισκόμαστε στην εποχή του πραγματισμού, στην οποία το μόνο νόημα που μπορεί να έχει η ζωή είναι εκείνο του κέρδους. Το κέρδος νοείται όχι ως εγωιστική και ποταπή αξία, αλλά ως η μόνη απόδειξη του ότι η εργασία έγινε καλά, του ότι ένα άτομο δεν έζησε για το τίποτα, του ότι η ζωή του είχε ένα νόημα.

Γράφω αυτό το κείμενο ενώ η Ευρώπη έχει πληγεί από μια μεγάλη οικονομική κρίση με την προοπτική πελώριων καταστροφών. Διαβάζω τη συνέντευξη που έδωσε ένας μεγάλος οικονομολόγος. Από πού έρχεται η κρίση; Από την «αγορά» και από τους «κερδοσκόπους» της; Απάντηση: «Το καθήκον των χρηματοπιστωτικών αγορών είναι να επιδιώκουν να κερδίζουν χρήμα. Δεν μπορούμε να τις κατηγορούμε ότι κερδοσκοπούν». Είναι προφανές: έχουμε μπει στην «εποχή του Χουγκενάου».


Οι "Υπνοβάτες"ήταν παλιά μου αναγνωστική επιθυμία που επιτέλους υλοποιείται.Όταν ολοκληρώσω την ανάγνωση,διαβάζοντάς το και παράλληλα συζητώντας το μέσες άκρες με την φίλη Ε.Γ.ίσως επανέλθω διότι υπάρχουν τόσα πολλά εξαιρετικά σημεία-και πώς αλλιώς θα γινόταν εξάλλου-που προσδοκώ ότι η αναφορά σ΄αυτά,μέσω του μπλογκ και στο βαθμό που μπορώ να το κάνω,θα ενισχύσει την αντοχή τους στον χρόνο,όχι μόνο τον δικό μου αλλά και όσων μου κάνουν την τιμή να το επισκέπτονται.

Σχόλια

  1. Η τριλογία του Μπροχ είναι αυτό που είπες: ένα μεγαλειώδες έργο. Το διάβασα με τη σειρά και μόνο του, απόλαυσα την κλασική στιβαρή γραφή του και συνειδητοποίησα τις μεταβάσεις που ανιχνεύει. Η γενιά των συγγραφέων της εποχής του είναι πολύ δυνατή.
    Πρέπει να σου πω ότι κίνητρο για να το διαβάσω ήταν η παρότρυνση του Λάκη Προγκίδη σε κείμενό του που περιλαμβάνεται στο βιβλίο "Του Κορνήλιου Καστοριάδη "Είμαστε υπεύθυνοι για την ιστορία μας"".
    Και βέβαια, η παρουσίασή σου, όπως πάντα, απαράμιλλη. καλή συνέχεια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σ΄ευχαριστώ για την ζεστασιά των σχολίων σου,Κατερίνα μου.Περιμένω την γνώμη σου και όταν παρουσιάσω ένα ένα τα βιβλία,έχω να πω αρκετά,όχι πολλά,δεν χρειάζεται,η τριλογία η ίδια είναι η επιβεβαίωση της σοφής ρήσης τα πολλά λόγια είναι φτώχεια.

      Διαγραφή
  2. Σ ευχαριστούμε, Βιβή! Θ ακολουθήσω τη συμβουλή σου... ήδη μου άνοιξε η όρεξη! Κάποτε, που θα ολοκληρώσω κι εγώ την τριλογία, ίσως τα ξαναπούμε...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Α,Χριστίνα,να΄σαι καλά,σειρά μου ως φαίνεται ήταν, διότι μου έχεις ουκ ολίγες φορές ανοίξει την δική μου με όλα αυτά τα βιβλία που παρουσιάζεις στο ωραίο σου μπλογκ!

      Διαγραφή
  3. Ανώνυμος18/2/14 20:36

    Από εκείνες τις αναγνώσεις των φοιτητικών μου χρόνων τις οποίες θα ήθελα να επαναλάβω.Δεν ξέρω γιατί, αλλά αν έβγαινε τώρα σαν ένα ενιαίο βιβλίο μεγάλου σχήματος θα το αποφάσιζα.Τα ταλαιπωρημένα βιβλία της ελληνικής έκδοσης που τα έχω τόσα χρόνια δεν με τραβάνε. Πρόκειται πάντως πράγματι για μεγαλειώδες έργο και αυτό μετράει,όχι το σχήμα και το χαρτί.
    Με εκτίμηση
    Νίκος Παπ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Θα σας μαλώσω λιγάκι!Να ξαναδιαβάσετε την τριλογία ξεπερνώντας την εμφάνιση των ταλαιπωρημένων σας βιβλίων,θα βρείτε τόσα καινούργια πράγματα να σας εντυπωσιάσουν,είμαι σίγουρη.Πάντα σε μεγαλύτερη ηλικία διαβάζουμε με άλλα μάτια ό,τι διαβάσαμε νέοι.
      Μεγαλειώδες έργο και μεγαλοφυές.Το γ΄ μέρος είναι πια συγκλονιστικό,δεν έχω λόγια.

      Διαγραφή
  4. Είναι το βιβλίο (ολόκληρη η τριλογία, δηλαδή) που σχεδιάζω να διαβάσω τον επόμενο μήνα! Με τη σειρά και χωρίς να αφήσω χρόνο να μεσολαβήσει στην ανάγνωση των τριών μερών: σκοπεύω να το διαβάσω σαν ένα μεγάλο βιβλίο. :-)
    Αλήθεια, τους "Αθώους" του Μπροχ τους έχεις διαβάσει; Αν ναι, τι γνώμη έχεις;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όχι,δυστυχώς δεν τους έχω διαβάσει.Εντυπωσιάστηκα τόσο με τους "Υπνοβάτες" που ειδικά το γ΄τους μέρος είναι από τα πιο συγκλονιστικά από πολλές απόψεις-και για την τεχνική τους δηλαδή δομή-έργα που έχω διαβάσει, που οι "Αθώοι" μπήκαν ήδη στα πολύ άμεσα.Όταν διαβάσεις την τριλογία ελπίζω να κάνεις ανάρτηση στο μπλογκ σου,όπως και να ΄χει περιμένω σχόλιό σου και εδώ.

      Διαγραφή
    2. Ανώνυμος17/12/14 10:44

      Εκπληκτική η τριλογία αλλά διαβάστε και Βιργιλίου θάνατος. Ο Μπρόχ γράφειι σαν μύστης.

      Διαγραφή
    3. Ωραία πρόταση κι αυτή.

      Διαγραφή
  5. Όλως τυχαίως και εγώ ξεκίνησα την ανάγνωση από το δεύτερο τόμο. Η ανάλυση του Κούντερα που έχετε παραθέσει συμπυκνώνει εύγλωττα μια ιστορική πορεία που καταλήγει σε αυτό που ζούμε. Η ανάγνωσή μου συνεχίζεται από το βιβλίο του Τζόυς «Πορτραίτο Καλλιτέχνη σε νεαρή Ηλικία», η μετάφραση στο παρόν βιβλίο ενοχλεί (ή ίσως είναι ιδέα μου). Φαντάζομαι δεν υπάρχει άλλη έκδοση-μετάφραση.
    Ευχαριστώ για την ανάλυση και το μοίρασμα.

    Vassilis

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου