" Χατζή Μουράτ ",Λέων Τολστόι Α΄


Απόψε,ύστερα από τη βραδινή προσευχή,σκοτεινά πια,ο Σιαμίλ έβαλε τη λευκή φορεσιά του και τράβηξε για το μέρος της αυλής,όπου έμεναν οι γυναίκες του,και κατευθύνθηκε στην κάμαρα της Αμινέτ.Αλλά η Αμινέτ έλειπε.Είχε πάει στις πιο ηλικιωμένες γυναίκες του.Τότε ο Σιαμίλ προσπαθώντας να μένει απαρατήρητος,στάθηκε πίσω από την πόρτα της κάμαρας,και την περίμενε. Αλλά η Αμινέτ ήταν θυμωμένη μαζί του γιατί εκείνος είχε κάνει δώρο ένα μεταξωτό ύφασμα όχι σ΄αυτή αλλά στη Ζαϊντέτ.Τον είχε δει να βγαίνει και ύστερα να μπαίνει στην κάμαρά της αναζητώντας την και επίτηδες δεν πήγε στην κάμαρά της.Στεκόταν πολλή ώρα στην πόρτα της Ζαϊντέτ και κοίταζε μ΄ένα σιγανό γελάκι την άσπρη φιγούρα πως μπαινόβγαινε στην κάμαρά της.Ο Σιαμίλ άδικα την περίμενε κάμποση ώρα κι ύστερα γύρισε στο δωμάτιό του την ώρα της νυχτερινής προσευχής.






"Χατζή Μουράτ"

(η δεύτερη νουβέλα από την συλλογή "Η Σονάτα του Κρόιτσερ- Χατζή Μουράτ" από την ομώνυμη έκδοση Ζαχαρόπουλου του 1991,σε μετάφραση Αντρέα Σαραντόπουλου).

Το 1912 δημοσιεύεται αυτή η  έξοχη πολιτικοκοινωνική νουβέλα του Τολστόι με κεντρικό θέμα τις διακυμάνσεις της έχθρας των λαών του Καυκάσου,κυρίως των μουσουλμανικών απέναντι στους Ρώσους και τις ποικίλες πτυχές της,αποδοσμένες μέσα από την προσωπική ιστορία του Χατζή Μουράτ διόλου μονοδιάστατα και με αληθινό υπόβαθρο την ίδια περίπου εμπόλεμη  κατάσταση που συνεχίζεται με σφοδρότητα και στις μέρες μας εξ αιτίας της επίμονης προσπάθειας των δεύτερων να διατηρήσουν αμείωτη τη σφαίρα επιρροής τους πάνω στους πρώτους παρά την διάλυση της ΕΣΣΔ, πράγμα που κατάφερε να ιντριγκάρει και σύγχρονους, πρωτοεμφανιζόμενους μάλιστα συγγραφείς-τον Άντονι Μάρα εννοώ-ώστε να καταπιαστούν και αυτοί με όσα (δεν) γίνονται εκεί.  


Ο κεντρικός χαρακτήρας της νουβέλας,ο Άβαρος Χατζή Μουράτ,είναι υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο και ο Τολστόι εξιστορεί,κάνοντας μιαν εξαιρετική και πολύ πυκνή αφήγηση,που δεν είναι δυνατόν σε μία απλή ανάρτηση να προσεγγιστεί με την λεπτομέρεια που κανονικά απαιτείται,την αλλαγή της αρχικής σχέσης του με τους Ρώσους  (αυτού του γενναίου,ευγενούς και σημαντικού ανθρώπου,όπως τον χαρακτηρίζει στη νουβέλα του) και με ξεκαθαρισμένες τις αιτίες και την αφορμή της,λίγο πριν τον άδοξο θάνατο και την ιδιότυπη προσχώρησή του στις δυνάμεις τους,όταν στα 1851 και 1852 τσάρος* ήταν ο Νικόλαος ο Α΄,η Ρωσία ολόκληρη εντός της αλλά και στα εδάφη της κατοχής ή πολιτικής της επιρροής παρέμενε τεράστιο,φουσκωμένο καζάνι έτοιμο να εκραγεί προς όλες τις κατευθύνσεις και θρησκευτικός και στρατιωτικός ηγέτης των Καυκάσιων ήταν ο σκληρός,ευφυής ,εκδικητικός Σιαμίλ του Νταγκεστάν, ο οποίος είχε έρθει σε εκτεταμένη ρήξη με τον Χατζή Μουράτ και κρατούσε σαν όμηρο την οικογένειά του για να τον χειριστεί,την κατάλληλη στιγμή, όπως ακριβώς βόλευε τα δικά του σχέδια.


Η ομηρία αυτή είναι η κατά Τολστόι αφορμή-το ξεχείλισμα του ποτηριού έχει γίνει προ πολλού λόγω άλλων διαφωνιών και προστριβών των δύο Καυκάσιων -να ξεκινήσει την ιστορία του και να διηγηθεί πώς ο συνετός και μετρημένος Χατζή Μουράτ προκειμένου να σώσει την αιχμάλωτη οικογένειά του,αποφασίζει να περάσει στους μέχρι πρότινος εχθρούς,εκείνους που ανελέητα ξεκοίλιαζε στα πεδία των μαχών.Οι Ρώσοι ευγενείς που ηγούνται του τσαρικού στρατού στην περιοχή,με έδρα τους την Τυφλίδα της Γεωργίας και ειδικότερα ο βαρώνος ή κόμης ή δεν θυμάμαι τι τύπου αριστοκράτης Βοροντσώφ-επίσης κι αυτός υπαρκτό πρόσωπο, τσιφλικάς, αλαζόνας και με μέτριες στρατιωτικές αρετές που οι ποικίλης προέλευσης αυλοκόλακές του δεν παραλείπουν σε  κρασοκατανύξεις να υμνούν-βλέπουν την ευκαιρία αυτή για δικό τους,τι άλλο;-λογαριασμό και αρχίζουν ένα δραματικό ως προς τις λεπτότατες ισορροπίες διεξαγωγής του πολιτικό σκάκι, άκρως ανταγωνιστικού σε μαχαιρώματα που φτάνουν τις υπονομεύσεις του ενός για τον άλλο μπροστά στον τσάρο και μεταξύ τους και με τον Χατζή Μουράτ,ο οποίος έρχεται σε μια κατάσταση και θέση παραπάνω από δυσχερή, που τρώγεται-όπως λέμε για να προσδώσουμε στα λεγόμενά μας έμφαση-με τα ρούχα του και με πέντε όλους κι όλους έμπιστούς του Τατάρους ως προσωπική φρουρά καταλήγει διωκόμενος από τον Σιαμίλ να φιλοξενείται κατ΄αρχάς στο συνοριακό στρατόπεδο των Ρώσων υπό την διοίκηση του υιού Βοροντσώφ και την ανάμειξη στα πάντα της νεαρής,ελαφρώς και ανέτως μοιχαλίδας συζύγου του Μαρίας Βασίλιεβνας (πρίγκηπας και πριγκίπισσα κι αυτοί),να μεταβαίνει ύστερα στην έδρα του γενικού διοικητή,του πατέρα Βοροντσώφ,στην Τυφλίδα και να προσπαθεί, φρουρούμενος και σε απραξία στην πραγματικότητα, να δαμάσει τον χρόνο που τρέχει σε βάρος του , όμως απεγνωσμένα και ανεπιτυχώς στα πλαίσια της ελλιπούς συμφωνίας που κάνει με τους πανούργους και έχοντες την στρατιωτική υπεροχή Ρώσους και χωρίς να βρει αποτελεσματικό τρόπο να σώσει τους δικούς του.

Ο αξεπέραστος Τολστόι μέσα σε μόλις 163 σελίδες μικρού μεγέθους βάζει με υποδειγματικό τρόπο άπειρα κοινωνικά,οικονομικά και πολιτικά θέματα της εποχής του,όλα πολύ κρίσιμα και σοβαρά και καταφέρνει να τα αναδείξει ανάγλυφα ,ένα προς ένα και να βλέπουμε ολοκάθαρα ότι ισχύουν ακόμα στις μέρες μας.Δεν αφήνει τίποτα ασχολίαστο ή αθέατο για τον αναγνώστη.Περιγράφει με μεγάλη δηκτικότητα,ελαφριά και εύστοχη ειρωνεία αλλά και σχολαστική ακρίβεια που δεν καταλήγει σε ανιαρή φλυαρία την απείρως εγωκεντρική,σπάταλη,πολυτελή καθημερινότητα των γαλλομαθών και καλοζωισμένων Ρώσων ευγενών ακόμα κι όταν αυτοί υπηρετούν σαν διοικητές και στρατιωτικοί τον μοχθηρό τους τσάρο μακριά από την Πετρούπολη, στις επαρχίες που εκεί έχουν οι ίδιοι από αιώνες τις τεράστιες περιουσίες τους αν και συχνά δεν είναι καν γηγενείς ή προτιμούν να περνούν δεκαετίες ολόκληρες από την ραχάτικη ζωή τους στο αμαρτωλό Παρίσι και το σνομπ Λονδίνο.  
Καταδεικνύει την ηθική τους σήψη και την αδιαφορία για τον λαό,την άκριτη προσκόλληση στη χλιδή, την φιληδονία και την εξουσιολαγνεία.Αποδίδει όμως ευθύνη και στον ρώσικο λαό,αν και είναι μαζί του πολύ επιεικέστερος ,για την παθητικότητά του που τον κάνει τόσο δουλικό και του χρεώνει, έστω με μόλις διακριτή την πατρική στοργή του, ως απαράδεκτη την ανοχή που δείχνει απέναντι στους λογής επιτήδειους που τον χρησιμοποιούν.
Καταγράφει με φοβερή παρατηρητικότητα εντάσσοντας χίλια δυο  σ΄ένα ευφυές κείμενο που φαίνεται ότι δεν είχε καμιά δυσκολία να το κάνει έτσι: τις απολύτως διαφορετικές κουλτούρες των λαών του Καυκάσου και των Ρώσων, την εντελώς ανόμοια θέση των γυναικών στην καθεμιά απ΄ αυτές αλλά και παράλληλα τις χαώδεις διαφορές ανάμεσα στους ομοεθνείς αναλόγως της τάξης που οικονομικά ανήκουν (οι Ρωσίδες πριγκίπισες έχουν μόρφωση και λόγο στα σαλόνια και εισακούγονται από τους όχι περισσότερο έξυπνους άντρες,τουλάχιστον κατά περίπτωση, και στην πολιτική ζωή -στο βαθμό που αρέσκονται οι ίδιες να το κάνουν-μα οι λαϊκές Ρωσίδες είναι λιγότερο ή περισσότερο υπάκουες ή εξίσου δολοπλόκες καθώς δεν γνωρίζουν ανάγνωση, για παράδειγμα, και γραφή και είναι απλές μανάδες που τα παιδιά τους στέλνονται αβέρτα στους πολέμους των ευγενών και του τσάρου τους), τις ανισότητες ανάμεσα στους αγρότες της μιας με την άλλη περιοχή, την διαφορά κοινωνικής θέσης ακόμα και ανάμεσα στους μουσουλμάνους κατακτημένους που αυτή χωράει ακόμα και στην σιωπηλή ισχύ των γυναικών τους-η μητέρα του Χατζή Μουράτ είναι δυναμική και έχει κριτική σημασία η γνώμη της έστω κι αν την δείχνει με την έκφραση του προσώπου της και παιχνίδι εξουσίας έστω σε διαπροσωπική εκδοχή μπορεί να παίζει η... μόλις δεκαοχτάχρονη γυναίκα του πανίσχυρου και αιμοδιψούς Σιαμίλ -ανάλογα με την δική τους δηλαδή ταξική σύνθεση και θέση στην κοινωνική βιτρίνα και πλήθος άλλων τέτοιων κοινωνικών στοιχείων με μεγάλο πολιτικό ενδιαφέρον που βγαίνουν στην επιφάνεια κατά την ανάγνωση,μετατρέποντας την αριστουργηματική νουβέλα ούτε λίγο ούτε πολύ σε πλήρες μυθιστόρημα από άποψη αξίας και για του οποίου την βαθύτερη σοφία του δημιουργού του ο αναγνώστης δεν χρειάζεται καν να κοπιάσει για την διακρίνει,του προσφέρεται απλόχερα
Εκατόν δύο χρόνια μετά,όλα αυτά που τόσο πυκνά και πολύπλευρα,συνειδητά έχω λόγους να πιστεύω αφηγείται ο μεγάλος Τολστόι και νηφάλια μα επί τούτου θίγει,έτσι όπως τα θίγει-με ειλικρίνεια, προσεχτικά αλλά όχι αποστασιοποιημένα,με αιχμηρή πανανθρώπινη,ηθική και φιλειρηνική αλλά ποτέ υποχωρητική στην εκάστοτε εξουσία ματιά-δεν είναι δυστυχώς καθόλου χτεσινά, ούτε λυμένα και το κυριότερο είναι ότι μας βάζει να σκεφτούμε και να καταλάβουμε,ίσως,το πελώριο διαχρονικό γιατί, αυτό το ρημάδι το γιατί...
Διότι όσο υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί δεν πρόκειται τα άσχημα και άδικα του κόσμου να λυθούν ποτέ.... 



Illustration du Hadji Murat de Léon Tolstoï (1913),Eugene Lanceray  


* Η αηδία του Τολστόι για τον Νικόλαο Α΄γενικότερα ως προσωπικότητα αποτυπώνεται όχι απλώς κάπου δευτερευόντως στην όλη αφήγησή του αλλά καταλαμβάνει καμιά δεκαπενταριά σελίδες στις οποίες τον σκιαγραφεί ως μέγιστο τέρας ανηθικότητας,δολιότητας και κακίας.
Αναφέρει κιόλας ότι στα 1852 ο Νικόλαος έκανε μια από τις πιο μεγάλες και λυσσαλέες επιδρομές στην Τσετσενία,που δεν κόστισε εκατοντάδες ζωές μόνο στους ντόπιους αλλά φυσικά και στους Ρώσους,άντρες απ΄όλα τα κοινωνικά στρώματα που καλούνταν μαζικά στον στρατό κι όσο για τους Τσετσένους επίσης δεν διστάζει και παρατηρεί κριτικά αλλά όχι με την ίδια ένταση στην σελίδα 237 "γιατί ο Σιαμίλ....ήξερε... πως οι Τσετσένοι δεν είναι λαός σταθερός και πολλοί απ΄αυτούς γειτονεύουν με τους Ρώσους και είναι έτοιμοι να πάνε μ΄αυτούς..."






ΥΓ.Η νουβέλα " Χατζή Μουράτ "έγινε στην δεκαετία του΄50 ταινία και ήταν ιταλικής παραγωγής.

Σχόλια

  1. Ανώνυμος18/4/14 03:39

    Την άλλη δεν τη διάβασες;n.t

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Τη διάβασα.Αλλά είναι μια εντελώς διαφορετική νουβέλα που θέλει τη δική της προσέγγιση και θα πω δυο πραγματάκια άλλη φορά.Κατά τη γνώμη μου κακώς αυτά τα δυο κείμενα είναι μαζί.Ή έπρεπε να συμπληρώνονται θεματολογικά από ένα τρίτο ή μόνα τους.Καλύτερα μόνα τους.
    Καλή Ανάσταση

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου