"Το Τουρκάκι",Μετίν Αρντιτί




Καλόδεχτη αναγνωστική έκπληξη ανάμεσα σε όσα διάβασα πρόσφατα ήταν για μένα  και το (ωραία μεταφρασμένο από την Ρίτα Κολαΐτη) "Τουρκάκι" του Μετίν Αρντιτί,ένα φροντισμένο βιβλίο 318 σελίδων ( το οποίο είχαμε επιλέξει για τη συνάντησή μας του Μαΐου στην λέσχη ανάγνωσης του Καλέντη *) και αν και δεν χρειάζεται να απολογούμαστε,ούτε εγώ ούτε κανείς αναγνώστης, για το ότι δεν μπορούμε, εκ των πραγμάτων, να αλιεύουμε έναν προς έναν όλους τους καλούς τίτλους ** από τα θολά απόνερα της συνεχιζόμενης εκδοτικής πλημμυρίδας,θα πω εν τούτοις και για μια ακόμα φορά ότι είναι κρίμα που το ευρύ κοινό σπαταλά τον χρόνο του σε πολυδιαφημισμένα βιβλία που τα αγοράζει ακόμα και στα ...σούπερ μάρκετ και κάνει αναγνώσεις τόσο επιπόλαιες,τόσο του συρμού και τόσο ανούσιες που εύκολα ο χρόνος τις καλύπτει και είναι σαν να μην έγιναν ποτέ.

Ο Μετίν Αρντιτί γεννήθηκε στην Άγκυρα και σήμερα, στα 66 του χρόνια, ζει στην Ελβετία και είναι ένας από τους πιο γνωστούς συγγραφείς και πνευματικούς ανθρώπους της τουρκικής διασποράς που εκφράζουν με το έργο τους όχι μόνο την πατρίδα τους αλλά την ευρωπαϊκή κουλτούρα εν γένει ,με τρόπο εξόχως συνθετικό που καταφέρνει να ξεπερνά σύνορα και όρια ανάμεσα σε εδάφη, γλώσσες, πολιτισμούς, θρησκείες κτλ χωρίς να τα συνθλίβει όλα αυτά τα παραπάνω,αντιθέτως να τα αναδεικνύει για χάρη του παγκόσμιου αναγνώστη,ο οποίος πέρα από την αισθητική απόλαυση αυτή καθαυτή, της εκφοράς του λόγου και της τεχνικής αρτιότητας της αφήγησης, έχει την ευκαιρία να πλουτίσει τις γνώσεις του σε περισσότερα από δυο και τρία πεδία (την βαλκανική ιστορία μετά την Άλωση,την ιταλική τέχνη την εποχή του Ελ Γκρέκο,την εξωτερική και εσωτερική πολιτική και τις κοινωνικές συνθήκες της καθημερινότητας των υπηκόων των ισχυρών ναυτικών κρατών της Μεσογείου) για την εποχή τουλάχιστον στην οποία ο συγγραφέας έχει, ευφυώς εν προκειμένω, τοποθετήσει την δράση των ηρώων του.

Η μυθοπλασία στο "Τουρκάκι"-ευέλικτη,γρήγορη,χωρίς πλατιάσματα και κενά,διανθισμένη με αρκετά τολμηρές ως προς την ωμότητά της αλήθειας τους περιγραφές ερωτικών συνηθειών αντρών και γυναικών κάθε ηλικίας και τάξης στα αμέτρητα μικρά και μεγάλα σκλαβοπάζαρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας,ενισχυμένη ως το τέλος της αφήγησης με διαλόγους που κεντρίζουν το ενδιαφέρον και ενισχύουν την εικονοποιητική της αμεσότητα-μπορεί να χωριστεί σε τρία μέρη.

  • Το πρώτο αφορά στην παιδική ηλικία και τα βάσανα που περνάει ο μικρός ταλαντούχος στην ζωγραφική Εβραίος.
  • Το δεύτερο είναι η ηρεμία και η απόλαυση των κόπων της προσπάθειάς του για μια ελεύθερη ζωή επί ολόκληρη 40ετία και πόσο επισφαλής και εύθραυστη αποδεικνύεται αυτή μέσα σε λιγότερο από δυο χρόνια.
  • Το τρίτο είναι το επίπονο τέλος,η λυτρωτική και αγωνιώδης -ή μήπως δεν υπάρχει καμία λύτρωση και μας δείχνει τους δρόμους ο Αρντιτί για να αναζητήσουμε εμείς την απάντηση-πορεία της εξιλέωσής του πια ως Τουρκέτο και της απαλλαγής από τα βάρη που κουβαλάει στην αλωμένη του ψυχή .

Η ιστορία σε βάζει στην ατμόσφαιρά της από τις πρώτες σελίδες και ακολουθείς με μεγάλη περιέργεια τον δωδεκάχρονο χαρισματικό σκιτσογράφο Ελί,τον Εβραίο που αλλάζοντας το όνομά του σε Ηλίας Τρωιάνος και παριστάνοντας έτσι τον χριστιανό φεύγει από την Κωνσταντινούπολη, το 1531,όταν πεθαίνει ο πατέρας του που δουλεύει σαν σκλαβέμπορος νεαρών κοριτσιών και αγοριών για τον σουλτάνο και την αυλή του και ολομόναχος φτάνει στην Βενετία,όπου με το παρατσούκλι Τουρκέτο καταφέρνει ,κρύβοντας απ΄όλους το μυστικό του, να είναι σαράντα χρόνια μετά,στα 1574,ένας από τους περιζήτητους ζωγράφους της εποχής,έχοντας με τεράστια επιμονή και υπομονή μαθητέψει επί έξι χρόνια κοντά στον απαράμιλλο Τιτσιάνο.
Ως Τουρκέτο πλέον καταφέρνει να ενσωματωθεί στην κοινωνία της παραδομένης σε πλούτη, αδικίες, υποκρισία και κραιπάλη όμως πανέμορφης και οικονομικώς ακμάζουσας πόλης του ιταλικού βορά και μάλιστα να ενταχθεί και να επιβιώσει ανήκοντας κι αυτός στα πιο υψηλά από ταξική σκοπιά στρώματά της, καθώς παντρεύεται μια πλούσια Βενετσιάνα (ελαφρώς καθυστερημένη διανοητικά και που δεν μεγαλώνει πραγματικά ποτέ, ούτε κι όταν γίνεται η ίδια μητέρα)αποκτώντας σιγά σιγά αυτόνομη περιουσία, καλό όνομα, ένα εργαστήριο δικό του και μεγάλη καλλιτεχνική φήμη.
Όταν του ζητούν από μια αδελφότητα χριστιανών να φτιάξει έναν πίνακα τεραστίων διαστάσεων με θέμα τον Μυστικό Δείπνο που όμοιός του να μην έχει ξαναγίνει και μάλιστα τη στιγμή που ούτε ο μεγάλος Βερονέζε έχει ανταποκριθεί όπως οι αδελφότητες θα ήθελαν  και στη δική του εκδοχή έχει εξ ανάγκης και δικαστικών διώξεων που υπέστη το 1573 δώσει τον τίτλο "Δείπνο στο Σπίτι του Λεβί" και όχι "Μυστικός Δείπνος",εκείνος,ο κάποτε ανήμπορος Εβραίος της φυγής και του φόβου, που έχει συνάψει στο μεταξύ αληθινά όμορφη σχέση με μια νεαρή Εβραία αναγκάζεται- προκειμένου να κάνει τον πίνακα που θα είναι ,κατά πως φαίνεται,ο πίνακας που θα τον βάλει μια και καλή στον πάνθεον των μεγάλων ζωγράφων-να κρύψει την σχέση και να την αφήσει για λίγο όπως της λέει, μα τελικά να την προδώσει μη προλαβαίνοντας τις κακές εξελίξεις.
Η κοπέλα δολοφονείται κι εκείνος δυο χρόνια μετά βαθύτατα πληγωμένος και αηδιασμένος από πολλά και τον εαυτό του τον ίδιο περισσότερο παραδίδει έναν αριστουργηματικό πίνακα που η αλληγορία του ανατρέπει τα πάντα και κυρίως την δική του ζωή, το δικό του ως τότε φαινομενικά καλά υπηρετημένο κοινωνικό status.

"Δείπνο στο Σπίτι του Λεβί", Πάολο Βερονέζε,1573


Η πόλη στρέφεται εναντίον του με σφοδρότητα.Αποκαλύπτεται βίαια το πραγματικό του όνομα,το παρελθόν και το μεγάλο μυστικό της καταγωγής του.Οι δικοί του,η χαζή γυναίκα του,η άσπλαχνη κόρη και ο δόλιος σύζυγός της συμμαχούν με τον διώκτη του για να σώσουν εαυτούς.
Ελάχιστοι τον στέργουν:ο δάσκαλός του, ο σπουδαίος και σοφός Τιτσιάνο που φυσικά αντιλαμβάνεται την μεγάλη καλλιτεχνική αξία του παλιού μαθητή του και εμπλέκεται- στον βαθμό που μπορεί λόγω ηλικίας και του ονόματός του στην διάσωση του πίνακα του εξωφύλλου που η αμφισβητούμενη υπογραφή του για το αν είναι ή όχι του Τιτσιάνο ή του Τουρκέτο αποτελεί ένα από τα έξυπνα κλειδιά της πλοκής του μυθιστορήματος και  ο επιτετραμμένος του Βατικανού,ένας άνθρωπος ενάρετος που ασφυκτιά από την υποκρισία που έχει κυριεύσει την πόλη και που δίνει έναν άνισο αγώνα προκειμένου να τον σώσει ή τουλάχιστον να σώσει το λαμπρό έργο του από την πυρά.

"Ο Άνδρας με το Γάντι",Τιτσιάνο,1520

Δεν θα αποκαλύψω τι γίνεται παρακάτω.Η αφήγηση πυκνώνει και στηρίζεται σ΄ένα καταιγισμό δευτερευουσών ιστοριών που συμπληρώνουν αρμονικά την κεντρική,τα πρόσωπα μπλέκουν σ΄ένα πολύ ενδιαφέρον γαϊτανάκι ποικίλων σχέσεων.Η αγάπη και η αλληλεγγύη ανάμεσα στους ταλαιπωρημένους της ζωής βρίσκει διέξοδο και έδαφος να ανθίσει εκεί και όταν κανείς δεν το περιμένει.
Ο Αρντιτί έχει κάνει ολοκληρωμένη έρευνα για τα υπαρκτά πρόσωπα της ιστορίας και σε βάζει στον υπέροχο κόσμο της ζωγραφικής τέχνης του 16ου αιώνα ,έχοντας εξαρχής δουλέψει με πλείστες όσες λεπτομέρειες δομώντας ψυχογραφικά τους ήρωές του,που τους σκηνοθετεί και στη συνέχεια με αμείωτη συγγραφική συνέπεια ώστε να δημιουργήσει ιδανικές προϋποθέσεις για ένα έξοχο φινάλε της πλοκής που εύκολα θα το λέγαμε και τελευταία πράξη άρτιου δραματικού θεατρικού έργου.
Στο τρίτο μέρος απόλυτος πρωταγωνιστής είναι ο πνευματικός Τουρκέτο,παρόλο που δεν ζωγραφίζει πια,απαλλαγμένος σαν σκεπτόμενο,αφυπνισμένο πλάσμα και μικρή κουκκίδα ζωής σε ένα αχανές σύμπαν ,ελεύθερος από τα τεχνητά υλικά βάρη που φέρνει (συχνότατα η ίδια τους )η ματαιοδοξία ακόμα και στους πιο χαρισματικούς ανθρώπους,όρθιος παρά την καταστροφή ,κόντρα στους δαίμονες και ταυτοχρόνως αγγέλους μετάνοιας που τον στοιχειώνουν αλλά και συγκρατούν την διαλυμένη του ζωή,σε μια ύστατη  προσπάθεια να μην πάει ολωσδιόλου χαμένη και σαν να μην είχε ποτέ κανένα νόημα,κανένα λόγο που υπήρξε ,ακριβώς έτσι όπως και όπου συντελέστηκε.




*Γενικότερα ο Καλέντης είναι μια ακόμα περίπτωση ελληνικού εκδοτικού οίκου, που κάνει την προσπάθειά του στον χώρο εκδίδοντας καλά και προσεγμένα βιβλία και έχω εντοπίσει αρκετά ακόμα που σκοπεύω να τα διαβάσω.
Αξίζει δε που και που να λέμε δημόσια-εγώ το κάνω συχνά ,με χαρά και χωρίς να μου ζητηθεί- μια και δυο και πολλές καλές κουβέντες και για τον Καλέντη και για κάθε άλλο εκδότη που μέσα σε τόσο αντίξοοες για το βιβλίο συνθήκες παλεύει να σταθεί στον χώρο με αξιοπρέπεια και χωρίς εκπτώσεις στην ποιότητά του.

** O Πατριάρχης του Βιβλιοκαφέ εξαιρείται,οφείλω να το πω και αυτό, διότι αποδεικνύεται δεινός βιβλιοψαράς,τα ραντάρ του ιστολογίου του απτόητα σαρώνουν και ξεσκαρτάρουν συνεχώς,από την ελληνική τουλάχιστον, πλημμυρίδα τα λαβράκια και φυσικά δεν του  είχε ξεφύγει το "Τουρκάκι" !

Σχόλια