"Ο Σόλομον Γκάρσκυ Ήταν Εδώ",Μορντεκάι Ρίχλερ


"Μα δεν το βλέπετε,δεν το νιώθετε,ο χαρισματικός αυτός Εβραίος ο Σόλομον Γκάρσκυ ήταν εδώ", επιμένει ο ελκυστικότατος και ευφυής Εβραιοκαναδός συγγραφέας Μορντεκάι Ρίχλερ σε διάσπαρτες σε όλο του το μυθιστόρημα διατυπώσεις βεβαιότητας,με αυτή την ίδια φράση-φετίχ βαλμένη και σαν τίτλο:"Ο Σόλομον Γκάρσκυ Ήταν Εδώ"!
Μετά πάντως από ένα απολαυστικό, ομολογουμένως, διάβασμα 655 καλογραμμένων και πυκνών σελίδων μεγάλου μεγέθους,εγώ αναρωτιόμουν ακόμα για το ποιος ήταν αυτός ο πολυθρύλητος Σόλομον Γκάρσκυ (1899-1934).Δεν μπορώ να πω με σιγουριά πως το έμαθα ή το κατάλαβα σωστά,όμως αν λάβω υπ΄όψιν tin sofi kouvenda "curiosity killed the cat" θα βολευτώ με την αυθαίρετη εικασία μου ότι ήταν ένας ξεχωριστός, έξυπνος, ακριβοδίκαιος άνθρωπος με τα προτερήματα και τις αδυναμίες του,που θα μπορούσε να ηγείται των αδικημένων του λαού του- και όχι μόνον- σε αγώνες για το συλλογικό καλό αλλά δεν ήταν τέτοιες οι συγκυρίες να γίνει αυτό εφικτό και έτσι φώλιαζε παντού στον δίκαιο και άδικο μικρόκοσμο της οικογένειάς του και συνεχώς στους βίους όλων ανεξαιρέτως των υπόλοιπων ηρώων του περίτεχνου και ευτυχώς διόλου λαβυρινθώδους, αν και εκτεινόμενου σε τρεις και τέσσερις γενιές ηρώων μυθιστορήματος.
Βίους  τους οποίους στοίχειωσε με τον απόηχο από τα πολλά εν ζωή αλλά και μετά θάνατον καλά και κακά πραγμένα και μη πραγμένα του, σφυρηλατημένος ως προσωπικότητα σε πολύ δύσκολα χρόνια από τον σεμνό και χαμηλών τόνων πατέρα του Ααρών αλλά και τον πολύφερνο και σκληρό καρύδι παππού του Εφραίμ (1817-1910),Εβραίο μικρολωποδύτη τύπου διαβόλου κάλτσα που φτάνει περιπετειωδώς από την Αγγλία στον Καναδά και δένει σιγά σιγά μια ιστορία-θρύλο που θα τον ακολουθεί και θα περάσει μερικώς και στον εγγονό του Σόλομον μαζί με ό,τι θα βιώσει ο ίδιος και με τα μπολιάσματα από τα εξωφρενικά παραμύθια των αφηγήσεων των άλλων.
Μια πολυτάραχη ιστορία που αυτήν έχω την εντύπωση ότι μας αφηγείται με λεπτομέρειες ο Ρίχλερ κονταίνοντας εν προκειμένω την χρονολογική απόσταση των θανάτων των δυο αυτών Γκάρσκυ που ξεχωρίζουν,ώστε να είναι μαζί ,ένα άυλο συμμαχικό δίδυμο από το παρελθόν,στον δίχως νερά, μεγάλο οικογενειακό κατακλυσμό που έρχεται στην ημερολογιακή συνέχεια σαν μια κάποια  κάθαρση στα κατοπινά χρόνια.Τα χρόνια του Χένρυ (1929-1974),ενός ακόμα με ιδιαίτερη προσωπικότητα Γκάρσκυ,γιου του Σόλομον και δισέγγονου του Εφραίμ, που αυτός μόνος από τους εναπομείναντες Γκάρσκυ που είναι κατά το πλείστον άνθρωποι του χρηματοπιστωτικού και επιχειρηματικού σκοινιού και του παλουκιού δείχνει να έχει προετοιμάσει την εβραίικη ψυχή του για τα όποια μελλούμενα με ζήλο και υπομονή,σαν ευσεβής πιστός της θρησκείας τους,μην καταφέρνοντας πάντως να τα μεταλαμπαδεύσει στον δικό του γιο Ισαάκ,που αποδεικνύεται καθίκι εφάμιλλο των προγόνων του μην έχοντας ούτε στο ελάχιστο όμως τις αρετές,όποιες είχε τέλος πάντων,ο Σόλομον.
Το πώς η καλή κοινωνία ανοίγει τα πόδια της,συγγνώμη,την αγκαλιά της σε τύπους σαν τους Γκάρσκυ-που βεβαίως είναι ποικίλοι και αμέτρητοι ανά τους αιώνες ,παντού και πάντα νοικοκυρεμένοι προύχοντες να κινούν σαν μαριονέτες τι βουλευτές,τι γερουσιαστές,τι εκκλησίες κτλ κτλ αλλά να ψάχνουν και αυτοί παρά τα χρήματά τους την ευτυχία με το φανάρι του Διογένη,είναι μια μεγάλη συζήτηση που δεν θα τελειώσει παρά μαζί με τον κόσμο τον ίδιο...

Διαβάζω στο οπισθόφυλλο:

Μια διαλυτική σάτιρα της σύγχρονης αριστοκρατίας, η βιογραφία της δυναστείας λαθρέμπορων αλκοόλ που μετατρέπονται σε ευυπόληπτους μεγιστάνες, ένα έπος για την εξερεύνηση της Αρκτικής, μια ιστορία του Καναδά, των Ινδιάνων και των Εσκιμώων, μια ανατομία της εβραϊκής ψυχής. Ο Μόζες Μπέργκερ, ένας μονήρης αλκοολικός διανοούμενος, αναζητά τα ίχνη του μυστηριώδους Σόλομον, περιβόητου λαθρεμπόρου, βιβλιόφιλου, φίλου του Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω και του Αλ Καπόνε, ρομαντικού επαναστάτη και μεγάλου καρδιοκατακτητή. Εμπλέκεται έτσι σε μια περιπετειώδη αναζήτηση, καταδυόμενος στα άδυτα της οικογένειας Γκάρσκυ, από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι τα τέλη του 20ου, κινούμενος μεταξύ του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης και του Μόντρεαλ.Ο Μ. Ρίχλερ έχει περιγράψει τον εαυτό του ως σοβαρό μυθιστοριογράφο που, όπως κάθε σοβαρός συγγραφέας, είναι μοραλιστής. Το μαύρο χιούμορ του δεν είναι παρά το προαπαιτούμενο μιας ηθικής στάσης. Όποιος όμως ψάξει να βρει στο έργο του ηθικολογίες ή συνταγές ενάρετου βίου θα απογοητευθεί. Ο Ρίχλερ ενδιαφέρεται κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο οι ήρωές του αντιμετωπίζουν και προσπαθούν να λύσουν τα ηθικά τους διλήμματα. Τα πρόσωπά του τα διαπερνά μια θεμελιώδης αντίφαση: αφενός προσπαθούν να αντισταθούν σε μια κοινωνία που χαρακτηριζεται από την αδιαφορία της για τις ηθικές αξίες, αφετέρου όμως επιθυμούν έντονα να ζήσουν στους κόλπους αυτής της κοινωνίας.Οι πρωταγωνιστές των βιβλίων του Ρίχλερ είναι εκπατρισμένοι και μοναχικοί: Εβραίοι, καλλιτέχνες, διανοούμενοι, μετανάστες, παρολίγον ήρωες, θύματα του πολιτικού και πολιτισμικού κατεστημένου. Ο Ρίχλερ αποκαλύπτει την υπαρξιακή μοναξιά του ανθρώπου αναμειγνύοντας τον ρεαλισμό, το χιούμορ και τη σάτιρα με τον πολιτικό στοχασμό.

Την αφήγηση αναλαμβάνει,αν και δεν είναι ο αφηγητής,να την ξεδιπλώσει χρονικά και να την υποστηρίξει μυθοπλαστικά ένα άλλο πρόσωπο,ο Μόζες Μπέργκερ (1931-)κεντρικός χαρακτήρας, εμφανώς αγαπημένος του Ρίχλερ-ίσως και μια ιδέα alter ego του-που χρεώνεται την αναζήτηση του Σόλομον . Μπορώ να υποθέσω ότι δεν βρίσκω πολλά για τον Σόλομον επειδή αυτός ο έχων καμένη την φλάντζα του κύριος Μόζες Μπέργκερ δεν τον αναζητά σωστά,φορτωμένος από την στιγμή της κατασκευής του ως ημι-αυτόνομου ήρωα στο εκτενές μυθιστόρημα με πολλά δικά του ασήκωτα σακιά στην πλάτη, με πρώτο και χειρότερο το να είναι κι αυτός γιος ενός άλλου Εβραίου με ισχυρή προσωπικότητα,του Ελ Μπι Μπέργκερ, διάσημου ποιητή και διηγηματογράφου του Μόντρεαλ , καταπιεστικού συζύγου και ενοχλητικού πατέρα,πιστού και λόγω ανάγκης ελαφρώς δουλικού φίλου των Γκάρσκυ στων οποίων την ευρύτερη οικογενειακή περιπέτεια εμπλέκει από την αρχή και τον γιο του. 
Ο Μπέργκερ εθίζεται στους Γκάρσκυ.Παλεύει εφ΄όρου ζωής με την υποχρέωση αυτή με την οποία τον φορτώνει ο Ρίχλερ, τρώγοντας την ζωή του όλη στην μονίμως λειψή αναζήτηση στοιχείων για τον θεωρούμενο ως εμβληματική προσωπικότητα Σόλομον για τον οποίο αρχικά ξέρουμε κυρίως ότι χάθηκε νεότατος σε ένα αεροπορικό δυστύχημα. Εμάς ο Μπέργκερ μας εμφανίζεται με το καλημέρα στο βιβλίο ήδη αλκοολικός και looser στα πενήντα δύο του, βουτηγμένος στο γκαρσκικό χάος και στις μνήμες από τους επιστήθιους παιδικούς φίλους του, τον προαναφερθέντα Χένρυ και την αδελφή του Λούσυ-παιδιά φυσικά,ποιου άλλου,του Σόλομον αμφότερα,τα μοναδικά-τον έρωτα της ζωής του, μια Μπεατρίς που όπως μαντεύουμε τον παρατάει δις και τρις, τις περιστασιακές ερωμένες και τις φίλες κι όλο αυτόν τον θίασο που συγκροτεί ο Ρίχλερ για να συγκεντρώσει μέσα σε ένα βιβλίο τις δικές του εβραίικες εμμονές,ονομάζοντάς τις Γκάρσκυ .

Ποιοι όμως ήταν αυτοί οι Γκάρσκυ,τι αξία έχουν σαν πρόσωπα ενός (άρτιου από τεχνικής άποψης) μυθιστορήματος; Εκπορεύεται κάτι σημαντικό από αυτούς (τους λαθρέμπορους και σε διάφορες εκδοχές καπιταλιστικά και φιλοχρήματα καθίκια) για τον παγκόσμιο αναγνώστη;
Εύλογα και τα ερωτήματα: και αν ήξερε ο Σόλομον τον Σω τι έγινε;Και που είχε εντρυφήσει στις μεγάλες κοσμοθεωρίες που οραματίζονταν μια συλλογικά ιδωμένη καλύτερη κοινωνία για όλους τους λαούς κτλ κτλ τι έκανε γι αυτό,συγκρούστηκε μήπως ή αρνήθηκε τα από την οικογενειακή λαμογιά αποκτηθέντα τρισμέγιστα πλούτη του;
Επομένως γιατί να μας ενδιαφέρει η λερωμένη ιστορία των Γκάρσκυ γραμμένη δια χειρός και νου κυρίου Μορντεκάι Ρίχλερ,αξιοτίμου Καναδού συγγραφέα, Εβραίου φυσικά όπως οι πιο πολλοί από τους ευάριθμους χάρτινους ήρωές του,που τελειωμό δεν έχουν στο οικογενειοκρατικό, ιστορικό, πολιτικό, κοινωνικό και ενδιαφέρον γαϊτανάκι ανθρώπων μιας συγκεκριμένης ράτσας στην εμπλοκή τους με όλους τους άλλους, σαν ιστορία η οποία γραφόταν επί χρόνια και ολοκληρώθηκε το 1989 ,ενώ το σημερινό πανίσχυρο στρατιωτικά κράτος του Ισραήλ εδώ και τώρα επιχειρεί,ξανά,να ισοπεδώσει την κατεχόμενη Γάζα, παρά τα μαρτύρια του λαού του στα χιτλερικά στρατόπεδα;

Άκρη δεν βγαίνει ξεκάθαρα και πιθανόν δεν χρειάζεται καν.Στον Ρίχλερ αφετηρία για να ξορκίσει το εβραϊκό του στοιχείο-και στοιχειό να το πούμε πάλι μέσα είμαστε-και συλλογικό παρελθόν του είναι λογοτεχνικοί ήρωες σαν τους Γκάρσκυ,στον Ροθ σαν τον Ζούκερμαν ή τον Κέπες ή τον καλό και έντιμο Μπάκυ Κάντορ και κανα δυο ακόμα,σε άλλους Εβραίους συγγραφείς είναι συν πλην οι διάφοροι αυτοβιογραφικοί τους δίδυμοι και οι δαίμονες εν γένει της ιστορίας τους και σε όλους,μα όλους θαρρώ, αφετηρία και κατάληξη είναι απαράλλαχτα η εμμονή των εμμονών,η εμμονή με την φυλή τους,σαφώς μεγαλύτερη από την αντίστοιχη εμμονή ενός Γάλλου,ενός Γερμανού,ενός Έλληνα και δεν ωφελεί πια να θυμηθώ τον συνετό Γεοσούα που διαχωρίζει στις ομιλίες του την ιδιότητα του Εβραίου από εκείνην του  Ισραηλινού και λέει ναι,είμαι Ισραηλινός αλλά γιατί πρέπει να είμαι και Εβραίος και το αντίστροφο διότι τώρα ξαναδυσκολεύομαι, όπως πολλοί φαντάζομαι,να κάτσω να σκοτιστώ τι τρέχει τελικά με δαύτους τους τόσο κυνηγημένους ανθρώπους  και τι σημασία έχει για μένα ένα βιβλίο που τους αφορά όσο καλό κι είναι ,όταν ο στρατός του κράτους τους- που σαν λαός βεβαίως και εδικαιούτο να έχει κάπου ένα κράτος ,όπως κι αν στήθηκε τελικά-τι κάνει; Ό,τι του έκαναν!Εξαφανίζει από προσώπου γης έναν άλλο λαό!
Οπότε για να μην αδικήσω το μυθιστόρημα αυτό καθαυτό και τις προθέσεις του δημιουργού του καλύτερα να υποδείξω τις ανομολόγητες  ταξικές διαστάσεις της ιστορίας και να τις θεωρήσω και εδώ ως τις μέγιστες αιτίες, εκείνες τελικά που δεν απουσιάζουν ποτέ από τα αντικειμενικά κριτήρια που χρειάζεται η Ιστορία για να προσδιορίσει τα κίνητρα του ανθρώπινου είδους για οτιδήποτε φρικαλέο κάνει...
Ίσως αν το είχα διαβάσει πριν συμβούν όλα αυτά στην Γάζα να με συγκινούσαν κι άλλα εντός του,ίσως...

Σχόλια

  1. Δεν ξέρω αν είστε ακριβώς μέσα στο μυαλό μου, είναι βέβαιο όμως ότι είστε -τελευταία, τουλάχιστον- μέσα στα βιβλία της λίστας μου. (Ναι, μου αρέσουν οι λίστες.)

    Εν πλήρει ...ΕΝΦΙΑ-λώσει, με αναπάντεχη συντροφιά κάθε βράδυ το τριζόνι στη βεράντα, έχω την (ψευδ)αίσθηση ότι βρίσκομαι στην εξοχή. Ανάμεσα στο κλιματιστικό και στην κοντινότερη παραλία ηλιο-θαλασσο-λαδο-ψήνομαι. Βολοδέρνω μ' ένα βιβλίο. Όχι, στην παραλία ποτέ δεν διαβάζω, εφαρμόζοντας το ρηθέν του Ευγένιου Αρανίτση:
    "Όχι βιβλία στην παραλία, αλλά η ίδια η παραλία ως βιβλίο." (Δεν θα ήθελες να σου πουν πώς τελειώνει.)

    Τώρα διαβάζω το σπάνιο βιβλίο του Ζιντ "Οι κιβδηλοποιοί", που είχα πρωτοδιαβάσει στα είκοσί μου δανεικό και είχα γοητευτεί. Δεν θυμόμουνα τίποτε άλλο, μόνο το άρωμα που μου άφησε: άρωμα καλής λογοτεχνίας. Επιτέλους, το απόκτησα, αναζητώντας το επίμονα στα παλαιοβιβλιοπωλεία. Συχνά σκέφτομαι ότι είναι αρκετά τα βιβλία που θέλω να ξαναδιαβάσω. Αυτό είναι ένα (σοβαρό) θέμα. Κανονικά, καλό θα ήταν να κρατάμε στη βιβλιοθήκη μας μόνο ό,τι θέλουμε να ξαναδιαβάσουμε (γενίκευση).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Α,καλά...Έννοια σας, ενφιαλωνόμαστε απαξάπαντες και δη με μεγα-δόσεις.Αν το΄χουμε καταλάβει και επιλέγουμε συνειδητά την τακτική του στυλ σφάξε με αγά μου ν΄αγιάσω δεν ξέρω,τι να πω,κάτι δεν πιάνω καλά τελευταίως ως προς το τι μυαλά κουβαλάμε σαν λαός...
    Εμείς το ρίξαμε οικογενειακώς στα μαστορέματα,τα μπάνια και τις αναγνώσεις εδώ στο Αιάντειο-το λες ακόμα εξοχή- που σταθερά ερχόμαστε (και)τα καλοκαίρια .
    Τουλάχιστον εδώ κάνανε ό,τι κάνανε οι πλιατσικολόγοι-ντόπιοι και παραθεριστές-κατακόψανε αρχικά την γη σε κάτι κουτσοοικόπεδα,χτίσανε το ΄50,΄60 οι παραθεριστές αλαλούμ παράγκες και μετά μόλις άρχισε το γλέντι της τραπεζικής μασαμπούκας ρίξανε τόνους μπετόν,καραγκιοζοποιήσανε με νεοπλουτίστικα μεγαθήρια αυτή την φορά το ταλαίπωρο και εκπληκτικής ομορφιάς τοπίο του νησιού, πάνε τα ψαροχώρια και η παλιά πόλη της Κούλουρης,έγινε της αναπτύξεως, όμως πια σταματήσανε ,χορτάσανε τσιμέντο και φανφάρα,τέρμα και τα ανύπαρκτα φράγκα,όλα μαζί.
    Ευτυχώς η ετικέτα "μπαναλαρία" έμεινε και πλάκα πλάκα ψιλοσωθήκαμε και μεις οι πτωχοί που μας αρέσουν τα απλά (δέντρα,κηπάκια με χώμα,χαμηλές κατασκευές κτλ κτλ)και λέμε ότι έχουμε ένα τύπου εξοχικό,βρε παιδί μου,έστω στην Σαλαμίκονο,μέχρις ΕΝΦΙΑλώσεως τελικής διότι ουδείς ξέρει πόσο θα αντέξει...

    Το έχω παρομοίως ρίξει στα παλιά βιβλία,άλλα τα διαβάζω πρώτη φορά,πχ του Κοτζιά το περιβόητο "Αντιποίησις Αρχής",άλλα τα ξαναδιαβάζω,του Ιωάννου ας πούμε κτλ κτλ

    Ωραίος ο Ζιντ,έχω μόνο την Στενή Πύλη", διαβασμένη παλιά,δεν θυμάμαι καλά τι λέει...Μου βάλατε ιδέες για το ποιο μπορεί να είναι το επόμενο.
    Να έρθετε Σαλαμίνα,που διαθέτουμε και τζιτζίκια.Πολλά τζιτζίκια.Και έχουμε και επισκέπτη σκαντζόχοιρο.Και που παρομοίως δεν διαβάζουμε στην παραλία.Ποτέ.(Όσοι περνάνε από το σπίτι μας και μας βλέπουνε να διαβάζουμε κάθε μέρα μας κοιτάνε κάπως,αν διαβάζαμε και στην παραλία θα ήμασταν πανηγυρικά οι τρελοί του Αιαντείου)....

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου