"Ο Περιπλανώμενος",Μίκα Βάλταρι


Ιστορικά μυθιστορήματα σαν τον "Περιπλανώμενο" του Φινλανδού συγγραφέα Μίκα Βάλταρι (1908-1979),τόσο καλογραμμένα και πυκνά,χωρίς φλύαρα γλωσσικά στολίδια και περιττά ,ανιαρά μέρη,με έναν λογικό αριθμό σελίδων-κάπου 430-,αφηγούμενα με ευρηματικό τρόπο ιστορίες που βγαίνουν από τα στενά εθνικά όρια των συγγραφέων,έχουν δηλαδή θέματα στα οποία δεν υπάρχει μονομέρεια για τα της πατρίδας τους και μόνον σαν να είναι υποχρεωμένος κι ο αλλοεθνής αναγνώστης να τα παίζει ως γνώση στα πέντε δάχτυλα,θα ήθελα να διαβάζω πιο συχνά!
Ίσως να πάψω τότε να είμαι καχύποπτη απέναντι σ΄ένα είδος,που δεν του αφιερώνω χρόνο επειδή κατά βάθος σέβομαι την τεράστια έρευνα και την εργασία που απαιτείται να γίνει και,αφού οι πηγές διασταυρωθούν ξανά και ξανά, τότε να πάρει σάρκα και οστά ως μυθιστόρημα.Έχω βιβλία με την ετικέτα ιστορικό μυθιστόρημα που με φρίκη διαπίστωσα ότι είναι ανιστόρητα (!) καταπατώντας κάθε άδεια ποιητική και συγγραφική και φαντασίας κτλ,απ΄αυτά που με το φτηνό τους άρωμα σεναρίου για τηλεσειρά ή ταινία του συρμού μου πρόσθεσαν πολλές,δίκαιες,επιφυλάξεις για το είδος.Πώς τα αγόρασα και γιατί τα διάβασα; Απλώς την πάτησα, ξεγελάστηκα από οπισθόφυλλα και βραβεία-σειρήνες,όχι πάρα πολλές φορές ευτυχώς και όχι πια.

Ο Βάλταρι γράφει το 1949-ναι,κρατάμε στα χέρια μας ένα παλιό,κλασικό βιβλίο-με προσωπικό, αναγνωρίσιμο θα έλεγα ύφος ένα έξοχο,ανθρωποκεντρικό μυθιστόρημα, καλά μελετημένο,δοσμένο με λιτότητα,ακρίβεια και χιούμορ, που αφορά σίγουρα τον καθένα που ζει στην Ευρώπη αλλά κι όποιον άλλο θέλει να ταξιδέψει στον αχανή ιστορικό χρόνο της.Ανασυνθέτει με μεγάλη έμπνευση το διαφυλετικό χαρμάνι, το πολιτικοκοινωνικό μωσαϊκό των δεκαετιών 1520 και 1530 ταξιδεύοντας δια του ήρωά του από την Φινλανδία στην Βενετία κι από κει στα Βαλκάνια και την Μεσόγειο μα και ως την πόρτα της Βιέννης που παραλίγο,αν δεν είχε σύμμαχό της τον κακό καιρό να πέσει κι αυτή στα χέρια των Οθωμανών, παραμένοντας αφηγητής αμείωτου ενδιαφέροντος ως το πραγματικά ωραίο φινάλε της ιστορίας,συνεπής στην συνετή μεταχείριση των βεβαιωμένων ιστορικών στοιχείων που χρησιμοποιεί για την διαμόρφωση του πλούσιου σκηνικού της.
Ό,τι αφηγείται,συνεχώς πρωτοπρόσωπα,ως ο εικοσιπεντάχρονος λεπτεπίλεπτος και χαμηλών τόνων διανοούμενος Φινλανδός Μιχαήλ  Καρβαγιάλκα,που ασπάζεται-στην αρχή για λόγους και μόνον επιβίωσης πάνω σε στιγμή που παίζεται κορώνα γράμματα η ζωή του-το Κοράνι,δεν το βαριέσαι ούτε λεπτό.Η ανάγνωση είναι απολαυστική,ξεκούραστη, βατή και το ενδιαφέρον ανανεώνεται ολοένα με πιο βαθιά ψυχογραφικές μικρές και μεγάλες ιστορίες που εγκιβωτίζονται αρμονικά στην βασική, χωρίς  να απομακρύνονται από την γοητευτική ατμόσφαιρα και την αρχική της αισθητική .

Είναι βεβαίως διαχρονικά ελκυστική για τον αναγνώστη και η επιλογή αυτή καθεαυτή του Βάλταρι να ασχοληθεί με τα χρόνια του Τούρκου Σουλεϊμάν του Α΄του επονομαζόμενου Μεγαλοπρεπούς ή Νομοθέτη,μόλις 80 χρόνια μετά την Άλωση,να κατέβει μέχρι την γειτονιά μας και με φόντο την ταραγμένη-και ποια δεν είναι τελικά σ΄αυτό ειδικά το σταυροδρόμι;-δεκαετία ανάμεσα στα 1526-1536 να αφήσει τον παγωμένο Βορά της χώρας του και των γύρω περιοχών στην ουδέτερη ησυχία τους ή το φιλοσοφικό τους ημίφως και να προσπαθήσει να δώσει τα γεγονότα μιας κομβικής για την μετέπειτα πορεία της Ευρώπης εποχής φιλτραρισμένα μέσα από την ουμανιστική οπτική του δυτικής παιδείας,πίστης και αντίληψης ήρωά του, σκιαγραφώντας με γνώση και έμπνευση προσωπικότητες που οι σκιές τους περιπλανώνται ακόμα στην ήπειρό μας,του Ιμπραήμ Πάργαλη,για παράδειγμα,του μεγάλου Βεζίρη, αδελφικού φίλου- και ουδείς ξέρει αν και μόνον αυτό-του κατά κοινή ομολογία επιφανέστερου σουλτάνου όλων των εποχών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, του Σουλεϊμάν, που λέγαμε πιο πάνω,ανθρώπου ευφυούς μα και δέσμιου της μελαγχολικής του ιδιοσυγκρασίας,των ευθυνών της ιδιότητάς του και εξίσου δέσμιου της Ρωσίδας κι επίσης αλλαξοπιστήσασας και μεγάλης δολοπλόκου,συζύγου του Χιουριέμ .
Ο Μίκα Βάλταρι δεν στέκεται στα γνωστά και χιλιοειπωμένα παρασκήνια των ερωτικών σχέσεων του Σουλεϊμάν με τον Ιμπραήμ Πασά (που το χριστιανικό του όνομα ήταν Θεόφιλος) κι εκείνου με τον μηχανορράφο Βενετό Λουδοβίκο Γκρίτι (που είναι ο κυρ Αλοϊσιος Γκρίτι του μυθιστορήματος, ένας δευτερεύοντας χαρακτήρας που έχει την βαρύτητά του όμως ξεκάθαρα σαν ο πονηρός έμπορος και κρυφός διπλωμάτης που κοιτάει την πάρτη του σε όλες τις καταστάσεις αλλά ταυτοχρόνως και περιέργως δεν απαρνείται την χώρα του,εν προκειμένω την πανίσχυρη ακόμα Βενετία )ή των υπολοίπων,ανώτερων και κατώτερων του τούρκικου παλατιού, κινούμενων μέσα σ΄ένα εντυπωσιακά ευρύ, πολυφυλετικό και πολύγλωσσο περιβάλλον(που περιλαμβάνει την ελληνική οπωσδήποτε) και βρίθει από αποστάτες ανάγκης και προσηλυτιζόμενους εκουσίως και ακουσίως ,διαφόρων αιτιών δηλαδή και κινήτρων υπηκόους,που προσπαθούν να ζήσουν υπό την επεκτατική ημισέληνο εν μέσω των ατελείωτων πολέμων της στους οποίους θυσιάζονται χιλιάδες άνθρωποι χωρίς να λογίζονται ως τέτοιοι,για να γράψει εκείνος ένα ερωτικοπολιτικό γαϊτανάκι με ιστορικό αλατοπίπερο!
Ίσα ίσα,ο Βάλταρι γράφει ένα εξ αρχής συναρπαστικό,φινετσάτο,έξυπνο μυθιστόρημα με πολλές λογοτεχνικές αρετές-δομή,γλώσσα,ύφος-διανθισμένο με κριτικό,λεπτεπίλεπτο χιούμορ,εύστοχους κοινωνικούς και πολιτικούς σχολιασμούς και αιχμηρές φιλοσοφικές και υπαρξιακές σκέψεις και διαπιστώσεις του, κρατώντας θαυμαστή ισορροπία με όλα αυτά,φανερή και σε όλα τα κεφάλαια της αφήγησης και τις επιμέρους ιστορίες που εμπλουτίζουν έξοχα την κεντρική.

"Ιμπραήμ Πασάς",
ξυλογραφία του Γερμανού χαράκτη  Sebald Beham (1529)

Νομίζω ότι ο "Περιπλανώμενος"του Βάλταρι πρέπει να προτείνεται σαν ένα υποδειγματικό ιστορικό μυθιστόρημα,διότι δεν πλατιάζει και δεν ταλανίζεται άσκοπα ανάμεσα στην ιστορική αλήθεια και την συγγραφική μυθοπλασία,έχει μέτρο και στα δυο αυτά και διαβάζεται εξίσου καλά από το ευρύ κοινό και έναν πιο απαιτητικό βιβλιόφιλο κόσμο χωρίς να κουράζει και να κάνει πουθενά κοιλιά.
Ο κεντρικός χαρακτήρας έχει φυσικότητα,φοβάται ή δεν τρομοκρατείται για τα δύσκολα που του τυχαίνουν και συμπεριφέρεται όπως ένας κανονικός σε γενικές γραμμές άνθρωπος με μεταπτώσεις στην διάθεση και την οπτική του για το μέλλον,με το οπωσδήποτε σημαντικό  εφόδιο της καλής του παιδείας,με αρκετή αυτογνωσία, επιθυμίες,όνειρα αλλά ακριβώς επειδή δεν είναι παρά ένα πλάσμα ανθρώπινο αφήνεται ενίοτε στον θυμό,την πικρία,την φιλοδοξία του,γίνεται κι αυτός συχνά πυκνά φιλοχρήματος σ΄έναν κόσμο που κινείται από και για το χρήμα αλλά δεν καταντάει παραδόπιστος εντελώς ,γιατί πάντα κατορθώνει να αναγνωρίζει και να τιμά την σχέση αίματος με τον αδελφό του για παράδειγμα, τον οποίο και δεν προδίδει ποτέ,να σέβεται την φιλία και να νικά την αχαριστία και στο κυνήγι της εξουσίας στο οποίο ανακατεύεται κι εκείνος-αλλιώς πώς θα στηνόταν η συναρπαστική κατά Βάλταρι μυθοπλασία -συγχρωτιζόμενος με τα μεγάλα αυτά πρόσωπα,να διατηρεί σημαντικό μέρος από τα καλά του στοιχεία,να σκέφτεται δηλαδή με ανθρωπιά και ευγένεια και τελικά να μην ξεπουλιέται στον διάβολο,ας το πω έτσι απλοϊκά.Ο δημιουργός του,ο Βάλταρι,τον μπολιάζει με βαθιά,φιλάνθρωπα αισθήματα που λειτουργούν πάνω από τις λογής θρησκευτικές αγκυλώσεις,σαν ηθικά,οχυρωματικά έργα σε κάθε του αναποδιά. 
Γι αυτό και έχει την δύναμη,όταν τελειώνουν όλα όσα τον στιγματίζουν,να τα καταγράψει,όπως ο ίδιος μας λέει στον επίλογο,σε εννέα αποκαλυπτικά βιβλία που υπηρετούν την ιστορική αλήθεια της εποχής και του τόπου στον οποίο αναφέρεται,το μεγαλείο και την πτώση επιφανών ανθρώπων που όρισαν το μέλλον ολόκληρων λαών,εθνών επίσης αλλά και μεμονωμένων προσώπων των οποίων την ακμή και την παρακμή τους ο ίδιος έζησε από πρώτο χέρι,συμπάσχοντας,κατανοώντας,νιώθοντας:  

Ευρώπη του 16ου αιώνα ήταν ένα απέραντο πεδίο μάχης,που οι άνθρωποι σφάζονταν για την πολιτική και τη θρησκεία.Αγανακτισμένοι,αηδιασμένοι,είπαμε να αναζητήσουμε τη γαλήνη της ψυχής μας στους Άγιους Τόπους. Και πέσαμε στα χέρια των πειρατών του Μπαρμπαρόσα.
Καθώς ο Σταυρός μας είχε εγκαταλείψει,αποφασίσαμε να ακολουθήσουμε το Μισοφέγγαρο. Κι έτσι εγώ,ο Μιχαήλ από τη Φινλανδία,και ο αδελφός μου,ο Ανδρέας,βρεθήκαμε στο Αλγέρι,στην Κωνσταντινούπολη, στη Βούδα. Ακολουθήσαμε τις ορδές του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς στην πολιορκία της Βιέννης και πολεμήσαμε στο πλευρό των Μουσουλμάνων πειρατών, όταν ο αυτοκράτορας Κάρολος πολιόρκησε το Τούνεζι. Εκεί που τα κανόνια μούγκριζαν κι οι ετοιμοθάνατοι βογκούσαν και ούρλιαζαν, εκεί που ο Σταυρός και το Μισοφέγγαρο χτυπιόνταν σε μάχη θανάσιμη που έκρινε την τύχη Ανατολής και Δύσης,εκεί αντρώθηκε κι ωρίμασε η σκέψη και η ψυχή μου.
Μα πάντα, είτε στις όχθες του Βοσπόρου βρισκόμουν, είτε στις πεδιάδες της Ουγγαρίας, είτε στα παλάτια της Βαγδάτης, η προδοσία σερνόταν πίσω μου με τη μορφή της Τζούλιας,της Ιταλίδας γυναίκας μου με τη διαβολική ομορφιά και τα παράταιρα μάτια, που είχε κατορθώσει να γίνει η λατρεμένη του χαρεμιού της Κωνσταντινούπολης. Και τώρα, κυνηγημένος, προγραμμένος χάρη σ’ αυτή και παραπεταμένος σ’ αυτό τον μεντρεσέ των δερβίσηδων, εδώ στο Κάιρο, κάθομαι και ξεκουκίζω το κομπολόι της περασμένης μου ζωής. Χάντρα τη χάντρα. "
Ο Μιχαήλ που έχει σπουδάσει ιατρική στην πατρίδα του -γι αυτό τον ακολουθεί αργότερα το όνομα Ελ Χακίμ (γιατρός δηλαδή) έχει υπηρετήσει πιστά τον βασιλιά του κι άλλους Ευρωπαίους ηγεμόνες που στο όνομα του Χριστού αυτοί κάνουν τρομερές φρικαλεότητες, εμπλεκόμενοι ολοένα σε πολέμους και έχει πλέον σιχαθεί την υποκρισία και την κυνικότητά τους.Βρίσκεται κάποια στιγμή στην Βενετία,με σκοπό να φτάσει στους Αγίους Τόπους και να εξιλεωθεί.Όταν ο σκυλοπνίχτης στον οποίο επιβαίνει αιχμαλωτίζεται από τον θρυλικό Χαϊρεντίν αλλάζει κυριολεκτικά η μοίρα του,γίνεται-αν και τυπικά μένει σκλάβος-σημαντικό πρόσωπο κοντά σε μια πλειάδα ισχυρών προσωπικοτήτων της εποχής μέχρι και έμπιστος του Ιμπραήμ και άλλων που τους συναντάμε στην αφήγηση πολύ συχνά καθ΄όλη την δεκαετία στην οποία εκτείνεται η ροή των γεγονότων και παίρνει μέρος λιγότερο ή περισσότερο ενεργά ή και από τύχη στις πολεμικές ενέργειες και στις συμμαχίες που συνάπτονται ανάμεσα στους ισχυρούς της εποχής.Ζει πότε σαν πλούσιος και πότε σαν φτωχός και κατατρεγμένος αλλά κάθε φορά ξεπερνά τις τρικλοποδιές ακόμα κι αυτές που ο πιο κακός του δαίμονας η ανείπωτα συμφεροντολόγα, σκληρή χριστιανή γυναίκα του η Τζούλια,πιστό υποχείριο της Χιουριέμ, του βάζει συνεχώς.
Ο πρώην χριστιανός και νυν μουσουλμάνος αυτός περιπλανώμενος του Βάλταρι ζει την ζωή του σαν μια μοναδική περιπέτεια, την μεταχειρίζεται σαν ό,τι είναι και όπως έρχεται, με τα σκαμπανεβάσματά της,ζωντανή και ενδιαφέρουσα ως το μεδούλι, ψάχνει όμως ασταμάτητα απαντήσεις,αντιστέκεται όπως μπορεί στον οποιοδήποτε θρησκευτικό φανατισμό και φιλοσοφώντας επιβιώνει με στόχο να μην  αδικεί κανέναν μα ούτε και τον εαυτό του, δεν τα καταφέρνει πάντα πολύ καλά αλλά η ειμαρμένη του που είναι ως φαίνεται φύλακας άγγελός του ταυτόχρονα,τον σώζει πάντα καθώς αυτός πρέπει να είναι τελικά εκείνος που θα αφηγηθεί,σώος και αβλαβής από τα τρομερά που συμβαίνουν στους εφήμερα παντοδύναμους που γίνεται έμπιστός τους,όλα τα σπουδαία που έζησε μαζί τους,ίσως γιατί αυτός είναι ο πλέον ελεύθερος στην πραγματικότητα κι όχι οι ισχυροί της ιστορίας κι ας θεωρείται σκλάβος τους,επειδή αυτοί ενεργούν κάτω από το βάρος της δύναμης που πηγάζει εκ των τίτλων και των αξιωμάτων τους,χωρίς έλεος για ζωή ή θάνατο,εξουσιάζοντας κατά τις περιστάσεις σωτήρια ή φονικά-κυρίως το δεύτερο- εκατομμύρια ψυχές.
Ο Βαλτάρι ξεδιπλώνει στον αναγνώστη του φιλοσοφημένα και με λεκτική πραότητα την αντιπολεμική του διάθεση,την αηδία για τις θρησκοληψίες που στην υπερβολή τους κοιμίζουν όποιον τις ακολουθεί τυφλά και χωρίς να σηκώσει ηθικό ανάστημα και είναι ευδιάκριτος ο βαθύς θαυμασμός του- ειδικά αν θεωρήσουμε alter ego του τον Μιχαήλ- για την ανατολίτικη αντίληψη περί ζωής και θανάτου, καθώς ψυχογραφεί με εντυπωσιακή οξυδέρκεια τους εκπροσώπους δυο εντελώς αντίθετων κόσμων, που συγκρούονται με σφοδρό τρόπο και φαίνεται να εκτιμά ως πολύ σοφότερο εκείνον,τον αργό και μοιρολατρικό θεωρούμενο μα πιο φιλάνθρωπο,πιο αμασκάρευτο της Ανατολής,διαπιστώνοντας με μεγάλη πίκρα ότι οι χριστιανοί είναι χειρότερα τέρατα υποκρισίας με τις φρικτές τους στο όνομα της πίστης του Θεού τους πράξεις.Θα είχε τους λόγους του.

εξώφυλλο της αγγλικής έκδοσης του 1951 

Βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνον από τους λάτρεις του είδους μα ευρύτερα,γιατί προσφέρει γνώση χωρίς μ΄αυτήν να φορτώνει αφόρητα τον αποδέκτη της αλλά και αναγνωστική απόλαυση που προέρχεται από την ίδια του την δομή.Σίγουρα θα διαβάσω ξανά έργο τού Βάλταρι και συνηγορεί σ΄αυτό η πολύ προσεγμένη έκδοση του έργου του,από τις εκδόσεις Καλέντη,από τις οποίες τα τελευταία χρόνια κυκλοφορούν πολλά βιβλία του σπουδαίου συγγραφέα, μεταφρασμένα από τα φινλανδικά και χωρίς τις περικοπές παλιότερων μεταφράσεων από άλλες γλώσσες(εδώ η μετάφραση είναι του Γιάννη Σπανδωνή και αν υπήρχαν και σημειώσεις για ορισμένες  λέξεις,όρους κτλ αυτό θα ήταν επίσης πολύ καλόδεχτο).

Σχόλια