Η Πασκουαλίτα Κότσιφα συνομιλεί με την Μαρίνα Σαουνάτσου



της Ειρήνης - Πασκουαλίτα  Κότσιφα

" Νέοι άνθρωποι, νέα ταλέντα "

Νέοι άνθρωποι, άνθρωποι της διπλανής μας πόρτας με πόσα ενδιαφέροντα και πόσα ταλέντα! Αν μη τι άλλο χαρά μου να βρίσκομαι μαζί τους και να συζητώ. «Στην αρχή μιας φιλίας…» θα μου γράψει και θα με συγκινήσει ιδιαίτερα. Ο λόγος για τη λεπτεπίλεπτη και γλυκύτατη Μαρίνα Σαουνάτσου. Εκπαιδευτικός, συγγραφέας (χαρακτηρισμό που δεν αποδέχεται για τον εαυτό της)*, ανήσυχο πνεύμα με πολλές ευαισθησίες και οικολογική συνείδηση. Ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων που ξέρει να γράφει με το συναίσθημά του. Αυτό ναι, είναι ταλέντο!  
Μοσχάτο, ώρα 19:00, έχουμε καθίσει κάπου έξω σε ένα τραπεζάκι, το αεράκι από πάνω μας και η συζήτηση έχει ήδη αρχίσει… .
Την ευχαριστώ θερμά για την όμορφη συνέντευξη που παραχώρησε για τη Λέσχη Ανάγνωσης Degas, στην οποία είναι και μέλος.
Το πρώτο της βιβλίο "Το ταξίμι του Οδυσσέα", μια αισθηματική νουβέλα με φόντο την Ελλάδα του σήμερα και την οικονομική κρίση. Ένας έρωτας που θα "ταξιδέψει" και θα δοκιμαστεί τόσο στην αστική ζωή όσο και στη ζωή στη φύση. Ένα βιβλίο τρυφερό κι ευαίσθητο.
"Ζούμε ακριβώς τα ταξίδια που χαράζουμε, τα υπόλοιπα είναι φαντασιώσεις."Το ταξίμι του Οδυσσέα, Μαρίνα Σαουνάτσου
* "Το να γίνεις συγγραφέας είναι ο προορισμός όχι η διαδρομή και για μένα το ταξίδι μόλις ξεκίνησε.",Μαρίνα Σαουνάτσου




1. «Για να περνάνε οι δύσκολες αυτές ώρες και να μη γιγαντώνονται οι φόβοι της, άρχισε να σηκώνεται τα βράδια, να πηγαίνει στο σπιτάκι του Νίκου και να γράφει»(Το ταξίμι του Οδυσσέα). Σε σένα πώς προέκυψε η ανάγκη να γράψεις; Ήταν πράγματι ανάγκη ή κάτι άλλο;
Ανάγκη ίσως ήταν σ’ όλη μου τη ζωή, απλά ποτέ δεν είχα σκεφτεί ότι κάποια στιγμή θα κάτσω να γράψω ένα βιβλίο. Μπορεί να το έλεγα και πάντα είχα ένα τετράδιο κάτω από το κρεβάτι μου που σημείωνα ιδέες, δεν έδινα όμως και πολύ σημασία. Εκφραζόμουνα πάντοτε μέσω της γραφής, γιατί μου ήταν πιο εύκολο- είμαι συνεσταλμένη και χαμηλών τόνων άνθρωπος, οπότε μέσω της γραφής μπορούσα να βγω πιο δυνατά προς τα έξω. Έγραφα όμως για προσωπική μου ικανοποίηση, δεν τα έδειχνα πουθενά- απλά κατέγραφα σκέψεις. Δύο λόγοι νομίζω με έκαναν να γράψω. Ο πρώτος και πιο βασικός ήταν η πολιτική κατάσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι όλο αυτό ξεκίνησε το 2011, κάπου «έσκασα» μέσα μου, ήθελα να σπάσω αυτή τη σιωπή και να εκτονωθώ. Ο δεύτερος λόγος ήταν ότι άλλαξα δουλειά κι από κει που βρισκόμουν σε μια δημιουργική εργασία βρέθηκα σε ένα περιβάλλον γραφείου, το οποίο με αφήνει παντελώς αδιάφορη και υποφέρω. Ήταν καθαρά βιοποριστικοί οι λόγοι της αλλαγής αυτής και «πνίγηκα», οπότε πάλι είχα την ανάγκη να ισοσταθμίσω λίγο την απώλεια της δημιουργίας που βίωνα στη ζωή μου. Αυτό νομίζω… κι έγινε τελείως απρόοπτα. Ένα βράδυ ξαφνικά σηκώθηκα και είπα στον εαυτό μου «νομίζω γράφω ένα βιβλίο στο μυαλό μου», που τελικά μου συνέβαινε για πολύ καιρό απλά δεν το είχα συνειδητοποιήσει. Κι άρχισα να γράφω…
2. Ποια ήταν η πηγή έμπνευσης του πρώτου σου βιβλίου «Το ταξίμι του Οδυσσέα» και τι συμβολίζουν οι εννέα νύχτες; 
Το ερέθισμα ήταν ένα ταξίδι στα Ζαγοροχώρια και η πρώτη μου επαφή με ένα πέτρινο γεφύρι. Ήταν σούρουπο κι έτσι όπως το είδα μέσα στη χαράδρα μου δημιούργησε ένα αίσθημα μοναξιάς, έναν φόβο, μ’ αγρίεψε ίσως το τοπίο κατά κάποιο τρόπο κι άρχισε να πλάθεται στη φαντασία μου η εικόνα της γυναίκας με την οποία ξεκινάει το βιβλίο. Χωρίς όμως να ξέρω τι είναι αυτό που την τρομάζει, χωρίς να ξέρω τι ακριβώς θα γίνει. Από εκεί δόθηκε το ερέθισμα. Μετά συνειδητοποίησα ότι γενικά βίωνα καταστάσεις που όλοι γύρω μου φοβόντουσαν είτε ήταν μέσα στο σπίτι μου, είτε έξω, είτε λόγω της πολιτικής κατάστασης, είτε λόγω προσωπικών εμπειριών. Ζούσα με ανθρώπους φοβισμένους και εγκλωβισμένους στο φόβο κι αυτό μου έδωσε την αφορμή για να πλάσω όλη αυτήν την ιστορία, που ουσιαστικά στρέφεται γύρω από τον εγκλωβισμό στο φόβο. Η Μαρία ξεκινάει να γράφει μετά τον θάνατο του Οδυσσέα, για εννέα ημέρες η θρησκεία θεωρεί ότι η ψυχή είναι ακόμα κοντά στους ζωντανούς και γι’ αυτό χρησιμοποίησα τις εννέα νύχτες – οι νύχτες που ήταν ακόμη δίπλα της.
3.      Μια αισθηματική νουβέλα. Έρωτας. Τι συμβολίζει για σένα και πώς επηρεάζει τον τρόπο που γράφεις;
Ο έρωτας για μένα είναι ο πυρήνας της ζωής. Από αυτόν δημιουργείται η ζωή και γύρω του περιστρέφεται. Είναι πολύ δυνατό κίνητρο, πολύ δυνατό συναίσθημα και νομίζω ότι ο άνθρωπος χωρίς τον έρωτα απλά δεν ζει. Μπορεί να αναπνέει, να κινείται αλλά είναι ουσιαστικά νεκρός. Είναι αυτό που κρατάει τη φλόγα μέσα μας ζωντανή. Είναι ο τρόπος να γνωρίσεις τον εαυτό σου.
4.      Τι κοινά χαρακτηριστικά μπορεί να έχεις με την ηρωίδα Μαρία του βιβλίου σου «Το ταξίμι του Οδυσσέα»;
Κοινά χαρακτηριστικά έχω με όλους τους χαρακτήρες μου σ’ αυτό το βιβλίο. Έχουν κομμάτια μου όλοι τους κι ο Οδυσσέας. Επειδή η Μαρία είναι γυναίκα δε σημαίνει ότι ταυτίζομαι πιο πολύ μαζί της. Δεν μπορώ να πω ότι ταυτίζομαι απόλυτα με κάποιον χαρακτήρα και γι’ αυτό όταν το έγραφα ήταν πολλές οι φορές που εκνευριζόμουνα ή απορούσα, γιατί εγώ δε θα φερόμουν μ’ αυτόν τον τρόπο σε παρόμοιες καταστάσεις. Γενικά οι χαρακτήρες μου αυτονομήθηκαν εντελώς, ουσιαστικά κατέγραφα την ιστορία δεν την έγραφα. Ένιωθα ότι αυτοί μου τη λέγανε κι εγώ σημείωνα. Κομμάτια μου έχουν όλοι τους για παράδειγμα ο Οδυσσέας έχει την μοναχικότητα και η Μαρία ίσως τη στωικότητα.

5. Μια κριτική που σου έγινε για το βιβλίο σου, την οποία και θυμάσαι είτε γιατί σου άρεσε, είτε γιατί σε προβλημάτισε, είτε ακόμη γιατί σε στεναχώρησε.
Με άγγιξαν όλες οι κριτικές που μου έγιναν γιατί δεν περίμενα τόσο ζεστή ανταπόκριση για να πω την αλήθεια κι αυτό ήταν κάτι που με παραξένεψε, η προσοχή όλων αυτών των ανθρώπων που διάβασαν το βιβλίο κι έγραψαν μετά όμορφα πράγματα, ο χρόνος που αφιέρωσαν για μένα. Η κριτική της Βιβής Γ.μου άρεσε πολύ, με συγκίνησε βαθιά και γενικά όσοι ασχολήθηκαν με το βιβλίο είπαν πολύ όμορφα πράγματα. Βέβαια υπήρξαν κι αντιρρήσεις από κάποιους φίλους που όμως μου άνοιξαν κι άλλους δρόμους, μου άνοιξαν τα μάτια να δω τι δε λειτουργεί και το εκτίμησα πάρα πολύ, άλλωστε αυτός ήταν κι ο λόγος που μπήκα στη διαδικασία να εκτεθώ στο αναγνωστικό κοινό και στους ανθρώπους.

6. Πώς ένιωσες όταν πρωτοείδες το βιβλίο σου σε κάποιο βιβλιοπωλείο;
Ένιωσα συγκίνηση και απίστευτο τρόμο και άγχος, πολλά συναισθήματα ταυτόχρονα. Νομίζω ότι αγχώθηκα πιο πολύ, γιατί είχα αγωνία για το πώς θα το εκλάβει ο κόσμος, πώς θα το δεχτεί. Αν θα αρέσει κι αν τελικά αυτό που ήθελα να κάνω πέρασε στους αναγνώστες.

7. Σε μια εποχή που η οικονομική κρίση έχει «χτυπήσει» για τα καλά και τους εκδοτικούς οίκους, από την άλλη ο ανταγωνισμός τεράστιος. Πιστεύεις ότι οι νέοι συγγραφείς στις μέρες μας μπορούν να βρουν εύκολα κάποια «εκδοτική στέγη»;
Εξαρτάται τις συνθήκες. Μπορούν να βρουν «εκδοτική στέγη», το θέμα είναι ότι πολλές φορές κρύβονται παγίδες πίσω από αυτό. Δεν μπορείς να πεις με σιγουριά ότι θα το στείλεις σε κάποιον εκδότη και θα το διαλέξει γιατί είναι καλό, υπάρχει η περίπτωση να το διαλέξει απλά γιατί εποφθαλμιά σε κάποια οικονομικά οφέλη. Κι αυτό πιστεύω το κάνει δύσκολο για έναν άνθρωπο που δε θέλει απλά να εκδώσει το οτιδήποτε, που δεν είναι ο στόχος του να εκδώσει αλλά να επιβεβαιώσει αν αυτό που δημιούργησε αξίζει τον κόπο. Για μένα αυτός θα έπρεπε να είναι ο ρόλος του εκδότη. Προσωπικά θα προτιμούσα μια απόρριψη παρά την αποδοχή ενός εκδότη παρόλο που μπορεί να ξέρει ότι το βιβλίο δεν αξίζει. Από την άλλη πιστεύω πραγματικά πως αν ένα βιβλίο είναι αξιόλογο λογοτεχνικά θα βρει το δρόμο του και θα ξεχωρίσει για την αξία του και με την αξία του. Ακόμη έχω πίστη και στο χώρο και στο βιβλίο και κυρίως στους αναγνώστες. Ξέρουν να διαβάζουν και μπορούν να κρίνουν.

8. Ένα βιβλίο που έχεις διαβάσει και το έχεις χαρακτηρίσει ως αγαπημένο. Και γενικά ποια είναι τα βιβλία που σου αρέσουν περισσότερο, με ποια κυρίως θεματολογία;
Είναι πολλά τα βιβλία που αγαπάω ιδιαίτερα- τα βλέπω στη βιβλιοθήκη μου και νιώθω να μαλακώνει η ψυχή μου. Το πρώτο τώρα που μου έρχεται είναι το «Άγγελος στο πηγάδι» του Πρεβελάκη πολύ αγαπημένο βιβλίο. «Το τέλος της μικρής μας πόλης» του Χατζή, «Η μητέρα του σκύλου» του Μάτεση. Πολλά είναι αγαπημένα. Δεν διαβάζω βιβλία με κάποιο συγκεκριμένο στίγμα. Αν κι αυτό που έγραψα είναι αισθηματικό όσο περίεργο κι αν ακουστεί δε διαβάζω αισθηματική λογοτεχνία εκτός αν έχει να δώσει άλλα πράγματα. Μια ερωτική ιστορία για παράδειγμα μπορεί να είναι ο πυρήνας για να δώσει απίστευτο βάθος χαρακτήρων, προβληματισμούς, ιστορία, τη ζωή την ίδια. Αν όμως κινείται σ’ αυτό το επίπεδο και δεν είναι μόνο μια ρομαντική ιστορία χωρίς κάτι άλλο. Το αισθηματικό βιβλίο θέλει πολύ δυνατή γραφή γιατί εγκυμονεί τον κίνδυνο να κάνει τον αναγνώστη ηδονοβλεψία και τίποτα παραπάνω.

9. «Ζούμε ακριβώς τα ταξίδια που χαράζουμε, τα υπόλοιπα είναι φαντασιώσεις», «Κάποια ταξίδια μας σκοτώνουν. Παρ’ όλα αυτά τα επιλέγουμε» (Το ταξίμι του Οδυσσέα). Δυο σχόλια.
Το πιστεύω. Τελικά επιλέγουμε αυτό ακριβώς που μπορούμε να κάνουμε ή που μας εκφράζει. Τα άλλα είναι όντως φαντασιώσεις ή το άπιαστο όνειρο που όμως μπορεί να μας πάει ένα βήμα ενδιάμεσο πιο κάτω και πιο κάτω. Νομίζω όμως ότι ζούμε τη ζωή που διαλέγουμε. Έρχονται χτυπήματα από τη μοίρα, αλλά το πώς θα τα διαχειριστούμε και τι θα τα κάνουμε είναι καθαρά δικό μας θέμα. Μερικές φορές μπορεί να διαλέξουμε έναν δρόμο που είναι δύσκολος ή μπορεί να είναι επίπονος ακόμη και να μας σκοτώσει στο τέλος, αλλά σίγουρα υπάρχει ένας πολύ σοβαρός λόγος που το κάνουμε αυτό και προφανώς η διαδρομή είναι αυτή που μετράει.

10. Ζώντας στην Αθήνα, πώς την βλέπεις τα τελευταία χρόνια;
Θλιμμένη. Εγώ πάντα έβρισκα την πόλη θλιβερή γιατί είμαι άνθρωπος που θα προτιμούσε να ζει στη φύση. Βέβαια διάλεξα να μείνω στην πόλη οπότε σίγουρα κάτι σημαίνει αυτό, ίσως δεν είμαι έτοιμη ακόμη για να κάνω αυτό το άλλο βήμα. Τον κόσμο όμως που αγαπάει την πόλη τον βλέπω να μην την ευχαριστιέται όπως κάποτε.

11. «Γη! Στέρεο πράμα. Σε στηρίζει, σε ταΐζει και άμα πέσεις μπορείς να ξανασηκωθείς» (Το ταξίμι του Οδυσσέα). Ποια είναι η σχέση της Μαρίνας με τη γη;
Για μένα η γη είναι η ζωή η ίδια. Η γη μπορεί να σου δώσει ηρεμία, μπορεί να σου δώσει γαλήνη, μπορεί να σου δώσει αυτάρκεια. Όποτε βρίσκομαι κοντά της είμαι καλά, όποτε είμαι μακριά της αγριεύει η ψυχή μου. Αυτό πάντα το είχα. Μεγάλωσα στην Αθήνα, αλλά μεγάλωσα σ’ ένα προάστιο της Αθήνας στου Παπάγου κι είχα κήπο, ζυμώθηκα με τη φύση από παιδί. Η μητέρα μου την αγαπούσε και μου την έδειχνε, με έμαθε να παίζω με το χώμα, με τα μυρμήγκια, με τα ζωάκια, να παρατηρώ τις εποχές… την έζησα. Λίγο μεγαλύτερη θυμάμαι έπαιρνα ένα βιβλίο και πήγαινα στο βουνό και καθόμουνα και διάβαζα κάτω από τα δέντρα, πάντα εκεί έτρεχα. Νιώθω καλά όταν είμαι κοντά στη φύση. Νιώθω ελεύθερη.

12. Τα τελευταία χρόνια συμμετέχεις σε ομάδες που ασχολούνται με την οικολογία και την κοινωνική αλληλεγγύη. Ποιο είναι ακριβώς το έργο αυτών των ομάδων και τι στόχους έχετε;
Ο στόχος είναι η επιστροφή στη φύση. Να σταματήσει αυτή η αστικοποίηση του πλανήτη, αυτός ο καταναλωτισμός που μας έχει σκλαβώσει σε μια ζωή που δεν είναι φυσική, γι’ αυτό και είμαστε όλοι εγκλωβισμένοι κι έχουμε γίνει ρομποτάκια. Πρέπει να γυρίσουμε στις ουσιαστικές μας ανάγκες κι όχι στις πλασματικές που μας έχουν περάσει. Γιατί τελικά μας έχουν κάνει να τρέχουμε πίσω από μια πλασματική πραγματικότητα και να είμαστε σκλάβοι αυτής, να είμαστε δυστυχισμένοι και αγχωμένοι, ενώ οι ουσιαστικές και πραγματικές μας ανάγκες μπορούν να ικανοποιηθούν πολύ πιο απλά. Θα πρέπει να αλλάξει η συνείδηση των ανθρώπων και τότε και οι πόλεις θα γίνουν πιο ανθρώπινες και δε θα είναι τόσο έντονη η ανάγκη για φυγή.Στην Αθήνα γίνονται αρκετά σεμινάρια φυσικής και αστικής καλλιέργειας που μπορεί κανείς να παρακολουθήσει καθώς και ομιλίες ή φεστιβάλ γύρω από την αποανάπτυξη και τη συνεργατική οικονομία. Προσωπικά ζω σε ένα διαμέρισμα που έχει ένα πολύ μικρό μπαλκονάκι κι έχω καταφέρει να το κάνω κήπο. Φυτεύω λαχανικά και μυρωδικά. Είναι μαγευτικό να βλέπεις το σποράκι να μεγαλώνει και να γίνεται ζωή κι αυτή η ζωή να καρπίζει και να σε θρέφει κι όταν σ’ αφήνει να σου δίνει πάλι σπόρους, να σου δίνει πάλι ζωή. Είναι φιλότιμα τα φυτά, πριν σε αφήσουν σε φροντίζουν. 

13. «Το σχολείο δεν το αγαπούσε. Ένιωθε ότι δε μάθαινε τίποτα σημαντικό και προτιμούσε να διαβάζει βιβλία μόνη της στο σπίτι…», «Η μόρφωση δεν αποκτάται στα θρανία» (Το ταξίμι του Οδυσσέα). Πώς βλέπεις τη σημερινή εκπαιδευτική πραγματικότητα;
Νομίζω πως έχουν γίνει κάποια βήματα ώστε να ανοίξουν ορίζοντες στα παιδιά και προς άλλες κατευθύνσεις. Υπάρχουν αξιόλογοι και συνειδητοποιημένοι εκπαιδευτικοί που κάνουν καταπληκτική δουλειά. Εγώ όπως βίωσα το εκπαιδευτικό σύστημα στα παιδικά μου χρόνια το βρήκα πολύ στυγνό. Συγκρούστηκα πολύ και ως εκπαιδευτικός, γιατί βρέθηκα μετά από κάποια χρόνια που δίδασκα- η δουλειά μου να μην είναι πια δημιουργική, να μην έχει σαν στόχο την καλλιέργεια ανθρώπινων ψυχών, αλλά την εκπαίδευση εργατικού δυναμικού. Έπρεπε να βγάλω στην κοινωνία ανταγωνιστικά στελέχη πολυεθνικών κι όχι ανθρώπους. Το θέμα μας ήταν το πτυχίο, όχι η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας με στόχο την επικοινωνία, όχι η καλλιέργεια του παιδιού, όχι το να δούμε τι μπορεί να κάνει αυτό το παιδί και να το ενδυναμώσουμε. Ήταν η πρώτη μου επαγγελματική σύγκρουση, ένιωσα ότι ούτε εκεί χωράω.

14. Πιστεύεις ότι μπορεί να υπάρξουν αλλαγές στον εκπαιδευτικό χώρο, όπως τουλάχιστον μέχρι σήμερα έχει διαμορφωθεί; Ως εκπαιδευτικός ελπίζεις για κάτι καλύτερο;
Ναι πιστεύω. Όσο οι άνθρωποι αλλάζουν μέσα τους, όσο αφυπνίζεται το συναίσθημα, αποκτάμε συνείδηση σ’ αυτό που ζούμε, όσο έχουμε μία αντίσταση και μία αντίδραση μπορούμε τα πάντα ν’ αλλάξουμε.

15. Την επομένη των εκλογών υπήρξε ένα ιδιαίτερο κλίμα- διάχυτα συναισθήματα από πολλούς. Ελπίδα, συγκίνηση, χαρά που επιτέλους υπήρξε μια πρώτη αντίσταση απέναντι στο φόβο και την τρομοκρατία που είχαν ασκηθεί σε υπέρμετρο βαθμό τα τελευταία χρόνια με την οικονομική κρίση στο ζενίθ. Εσύ πώς αισθάνθηκες;
Αισθάνθηκα ανακούφιση. Ένιωσα να αναπνέω πιο ελεύθερα. Διατηρώ όμως και μια επιφύλαξη για το που θα κατευθυνθεί όλο αυτό. Είναι δύσκολο να αλλάξουν τα πράγματα από τη μια στιγμή στην άλλη, δεν περιμένω να δω αυτό. Περιμένω όμως να γίνονται βήματα που να μας φέρνουν όλο και πιο κοντά σε μια πιο ανθρώπινη κοινωνία. 
16. Κάτι που περιμένεις να κάνει η νέα κυβέρνηση και που πιστεύεις είναι ζωτικής σημασίας για τη χώρα μας.
Να κάνει βήματα προς την οικολογία και να σεβαστεί το περιβάλλον. Ακούω ανάπτυξη και ανάπτυξη αλλά να μην είναι ζημιογόνα για το οικοσύστημα, για μένα αυτό είναι το πιο βασικό. Όλοι το βάζουμε τελευταίο γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε την καταστροφή άμεσα στην καθημερινή μας ζωή και δεν συνειδητοποιούμε το μέγεθός της. Είναι επιτακτική ανάγκη να κινηθούμε γρήγορα, δεν έχουμε χρόνο. Δεν είναι ρομαντισμός ή ουτοπία ή μόδα, αλλά η ζωή μας, η ίδια μας η ύπαρξη.
17. Η Μαρία, η ηρωίδα του βιβλίου σου αν και αμάθητη από αυτά πήγε σε πολιτική διαδήλωση- εκεί που γνώρισε και τον έρωτά της, η Μαρίνα πηγαίνει σε πολιτικές διαδηλώσεις;
Η Μαρίνα ξεκινάει να πηγαίνει, δεν είμαι ο άνθρωπος που κατέβαινε στις διαδηλώσεις γιατί έχω και μια ανασφάλεια με το πλήθος, το πολύ. Δεν είμαι ο άνθρωπος της βίας καθόλου δεν την ασπάζομαι, με τρομάζει η θέα της, δεν μπορώ να πω ότι είμαι ο αγωνιστής που θα κατέβει και θα ματώσει, να πω την αλήθεια. Θα ήμουν και πρόβλημα μέσα εκεί, ένας άνθρωπος που δεν είναι μαχητής, που δεν μπορεί να υπερασπίσει τον εαυτό του μετά θα πρέπει να φορτωθεί στους άλλους. Τώρα βέβαια σ’ αυτήν που οργανώνεται θα είμαι εκεί, είναι και πιο φιλειρηνική.

18. Τι είναι για σένα η τέχνη;
Η τέχνη για μένα θα πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο κι όχι ο άνθρωπος την τέχνη. Για μένα πρώτα είναι ο άνθρωπος. Η τέχνη πρέπει να επικοινωνεί ιδέες που θα μας κάνουν καλύτερους ανθρώπους κι αυτός να είναι ο μοναδικός σκοπός ύπαρξής της. 

19. «Μη χτίζεις τη ζωή σου πάνω στο φόβο. Χτίζεις σε σαθρό έδαφος» (Το ταξίμι του Οδυσσέα). Φόβος και Μαρίνα, τι σχέση έχουν;
Δεν είμαι άνθρωπος που φοβάται τη ζωή. Ίσα ίσα μπορώ να πω ότι κάνω παράτολμες κινήσεις κάποιες στιγμές αν κάτι νιώσω μέσα μου πολύ δυνατά- πάντα βέβαια με οδηγό το συναίσθημα. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είμαι αυτοκαταστροφική ή τυχοδιώκτρια. Θα ξεπεράσω τα τυχόν εμπόδια και θα στηθώ στα πόδια μου ξανά.

20. Να περιμένουμε κάποιο επόμενο βιβλίο; Κι αν ναι  τι θα διαπραγματεύεται;
Άμεσα για έκδοση όχι δεν έχω κάτι. Αυτήν τη στιγμή έχω επενδύσει πιο πολύ στο να ωριμάσουν κάποια πράγματα μέσα μου. Γράφω, αλλά γράφω γιατί θέλω να πάω ένα βήμα παρακάτω. Θέλω να γράψω ένα διαφορετικό βιβλίο. Θα μπορούσα να γράψω ένα ίδιο εύκολα και να είναι έτοιμο αυτή τη στιγμή για έκδοση. Δεν είναι αυτός ο στόχος μου. Έχω βάλει μια πρόκληση στον εαυτό μου - αυτή τη μαγεία να κάνω κάτι άλλο. Το να γίνεις συγγραφέας είναι ο προορισμός όχι η διαδρομή και για μένα το ταξίδι μόλις ξεκίνησε.

Σχόλια