" Άγιος Μανουήλ ο Μάρτυρας & Η Θεία Τούλα",Μιγέλ ντε Ουναμούνο

Πέρσι, ευτυχώς, η Κατερίνα Μαλακατέ ...



Δεν είναι,νομίζω,εκτιμημένος από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό ο Ισπανός (Βάσκος ακριβέστερα) λογοτέχνης και φιλόσοφος Μιγέλ ντε Ουναμούνο (1864-1936)όσο θα έπρεπε.Βέβαια ποτέ δεν είναι αργά και ευτυχώς πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μεράκι για την παγκόσμια λογοτεχνία και όρεξη να προβάλουν το έργο τέτοιων σπουδαίων λογοτεχνών.Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην Ιουλία Ιατρίδη που το 1970 και για τις Εκδόσεις των Φίλων μεταφράζει στην γλώσσα μας την "Αγωνία του Χριστιανισμού",το 1972 τον "Παίχτη του Σκακιού",το 1984 την "Καταχνιά" και το 1994 τον "Άβελ Σάντσεθ" και καταφέρνει να τον κάνει γνωστό και αγαπητό σ΄ εκείνους τουλάχιστον που ήδη από τότε δεν αρκούνται στις εκδοτικές σειρήνες της εποχής.Την δεκαετία του ΄90 έχουμε μεταφράσεις του κι από άλλους μεταφραστές για μερικούς -ψαγμένους εν γένει και καλούς- εκδοτικούς οίκους.Ο Ουναμούνο επομένως γίνεται προσιτός στον Έλληνα αναγνώστη,εν τούτοις όσοι τον επιλέγουν παραμένουν απελπιστικά λίγοι.Αυτήν την δεκαετία,δεν θυμάμαι πως,τον ανακαλύπτω (διαβάζω τον "Άβελ Σάντσεθ" και με εντυπωσιάζει το ύφος του),όμως μέσα στον εκδοτικό ανεμοστρόβιλο που μας τραβολογάει προς τα εκατοντάδες βιβλία-προϊόντα που κυκλοφορούν με τρελούς, κερδολάγνους βιομηχανικούς ρυθμούς τον ξεχνώ κι εγώ, όπως αυτοί που (δεν) κρίνω με το τωρινό μου σημείωμα...

Πέρσι, ευτυχώς, η Κατερίνα Μαλακατέ * ξαναβάζει,επίμονα,στην αναγνωστική ατζέντα τον Μιγέλ ντε Ουναμούνο, παρουσιάζοντας μαζί με τον μεταφραστή τουΤάσο Ψάρρη το "Άγιος Μανουήλ ο Μάρτυρας & Η Θεία Τούλα" των εκδόσεων Vakxikon στο Ινστιτούτο Θερβάντες και την "Θεία Τούλα", στην έκδοση του Καλλιγράφου, στο μπλογκ της.




Η έκδοση του Vakxikon (που σαν σύνολο -το κάπως γυαλιστερό χαρτί,το απλό μα έντονο εξώφυλλο, το οπισθόφυλλο,η μετρημένη εισαγωγή και η ρέουσα μετάφρασή του- μου άρεσε ιδιαίτερα)από μένα αναγνώστηκε με μέθοδο(!) Κορτάσαρ,δηλαδή πρώτα διάβασα την πολυσυζητημένη"Θεία Τούλα", μετά το χρονολόγιο,ύστερα τις σημειώσεις του μεταφραστή Τάσου Ψάρρη και τέλος τον "Άγιο Μανουήλ".Δεν νομίζω αυτό να έπαιξε σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση τελικών εντυπώσεων πάντως ήταν βολικότερο για την κατανόηση του ουναμουνικού κόσμου .

Το διήγημα " Άγιος Μανουήλ ο Μάρτυρας" εξελίσσεται στο χωριό Βαλβέρδε δε Λουθέρνα, ιδανικό ως ήρεμο σκηνικό της βαθύτατα φιλοσοφημένης και προσεχτικά διατυπωμένης αλληγορίας του Ουναμούνο(ο Μανουήλ- όπως πολύ εύστοχα γράφει ο Ψάρρης στην εισαγωγή του- είναι ο δικός του Χριστός που θυσιάζει την ζωή του για να προσφέρει στον κόσμο την σωτήρια ψευδαίσθηση της αθανασίας), με πρωτοπρόσωπη αφήγηση που γίνεται δια στόματος Άνχελα Καρμπαγίνο,ηρωίδας που σοφά επινοεί, η οποία συρράπτει τα γεγονότα κι αργότερα αυτά φτάνουν περίπου σαν μικρό χρονικό στα χέρια του Ουναμούνο,οπότε και τα γνωστοποιεί και στους αναγνώστες .
Ο Δον Μανουήλ είναι ένας άνθρωπος που έχει χάσει ο ίδιος την πίστη του αλλά προσπαθεί ακάματα για την διατήρησή της στις καρδιές των συνανθρώπων του,έχοντας συνειδητοποιήσει πολύ καλά ότι η πίστη και η ελπίδα (βεβαίως σε κάτι υψηλό,αγνό και ωραίο,στην άδολη πλευρά μιας θρησκείας,της δικής τους εν προκειμένω) είναι συχνά τα μόνα βασικά κίνητρα για την συνέχιση της ζωής μας.
Ο Μανουήλ είναι αποδεκτός και αγαπητός απ΄όλους,ο κόσμος τον εμπιστεύεται κι εκείνος τους συντρέχει ανιδιοτελώς και με κάθε τρόπο.Όταν ο αδερφός της Άνχελα,ο Λάθαρο, επιστρέφει από την Αμερική αρχικά συγκρούεται ιδεολογικά μαζί του φέρνοντας εκείνος άλλες ιδέες μα αργότερα και λίγο λίγο,ανιχνεύοντας ο ένας τον άλλο αναπτύσσουν μια σχέση αγάπης και εμπιστοσύνης πέρα και πάνω από επιμέρους ιδεολογίες.Ο Λάθαρο καταλαβαίνει τους μύχιους αγνούς σκοπούς του Μανουήλ αν και  δεν πιστεύει στην άλλη,την  καλύτερη ζωή μετά τον θάνατο και συμμετέχει στις προσπάθειές του να κρατηθεί,χωρίς ανταλλάγματα,για τον κόσμο μια πίστη και μια κάποια ελπίδα σαν φως στις σκοτεινιές της σκληρής τους και άνισης ταξικά ζωής.Μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην περίοδο του μεσοπολέμου σε μια φτωχή και πολιτικώς άγρια δοκιμαζόμενη Ισπανία αλλά και γενικότερα Ευρώπηη οποία βράζει κυριολεκτικά.Αρκεί να ειπωθεί ότι ο "Άγιος Μανουήλ" γράφτηκε το 1930, θεωρήθηκε αμέσως αιρετικό διήγημα και απαγορεύτηκε από την Καθολική Εκκλησία για τριάντα χρόνια...

Για την έξοχη "Θεία Τούλα"-ένα από τα πιο σημαντικά ,πιστεύω,μικρά σε έκταση και τεράστια σε εμβάθυνση μυθιστορήματα ολόκληρης της νεότερης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας για το οποίο μπορεί να μιλά κάποιος θεωρώντας πως το αναλύει διεξοδικά μα να μην τελειώνει η ανάλυση και η ανακάλυψη ολοένα κι άλλων στοιχείων,τεχνικών και θεματικών-δίνω τον λόγο στην Κατερίνα Μαλακατέ που σε λίγες μόλις πλην ακριβείς παραγράφους δίνει καθαρότατα το περίγραμμα :

Ιδιότυπο βιβλίο "Η θεία Τούλα" του Μιγέλ ντε Ουναμούνο, μας μιλά για την ιστορία μιας γυναίκας που αποφασίζει η ίδια να μείνει άσπιλη και αγνή, να μην δοθεί ποτέ σε άντρα, ενώ επιδιώκει και τελικά καταφέρνει να γίνει μάνα πέντε παιδιών.

Η Τούλα και η αδελφή της η Ρόζα ήταν το ακριβώς αντίθετο, με την πρώτη ματιά πρόσεχες την ομορφιά της Ρόζας- που όμως στα έδινε όλα μεμιάς- κι έπειτα στη δεύτερη επαφή έμενες στην Τούλα.

"Οι δυο αδελφές, πάντα μαζί, αν κι όχι απαραίτητα πάντα ενωμένες, σχημάτιζαν ένα ζευγάρι αχώριστο, μια και μόνη ουσία. Ήταν η υπέροχη και κάπως προκλητική ομορφιά της Ρόζας, λουλούδι σάρκινο που ανοίγει σαν λουλούδι ουράνιο στο παραμικρό φως και στον παραμικρό άνεμο, αυτή που αρχικά τραβούσε τα βλέμματα στο ζευγάρι κατόπιν όμως ήταν τα επίμονα μάτια της Γετρούδης αυτά που κατακτούσαν όποια μάτια καρφώνονταν πάνω τους"

Ο Ραμίρο νόμισε πως ερωτεύτηκε την Ρόζα. Η Τούλα τον πίεσε να παντρευτεί την αδελφή της. Όταν γεννήθηκαν τα ανίψια της, η Τούλα μετακόμισε στο σπίτι της αδελφής της κι έγινε για αυτά πιο μάνα κι από μάνα- η Ρόζα ανάρρωνε μετά από κάθε γέννα όλο και δυσκολότερα. Όταν πέθανε, η Γετρούδη (η Τούλα ντε) αρνήθηκε να παντρευτεί τον Ραμίρο, επέβαλλε στα παιδιά να την φωνάζουν μαμά και σε κείνον παντρευτεί μια υπηρετριούλα που πηδούσε.

Η θεία Τούλα, η άμωμος παρθένος που γίνεται μάνα με το έτσι θέλω, που διώχνει τους άντρες, που απαρνιέται το κορμί της, που χρησιμοποιεί τις άλλες γυναίκες για να γίνει μάνα κι αυτές πεθαίνουν πάνω στις γέννες είναι από τα πιο περίεργα θηλυκά της λογοτεχνίας. Δεν είναι σπάνια η μορφή της υστερικής παρθένου που διατάζει όλο το σπίτι ακόμα κι αν δεν είναι δικό της. Αυτό που διαφοροποιεί την ιστορία είναι πως ο συγγραφέας βλέπει μια τέτοια ηρωίδα με συμπάθεια. Ο Ουναμούνο την αγαπά την Τούλα του, δεν την θεωρεί κακιά, της δίνει τον κεντρικό ρόλο. Ταυτόχρονα μιλά για τον θεσμό της οικογένειας, της αδελφικής και της μητρικής αγάπης, της θρησκείας, της έννοιας της «θυσίας».
"Η θεία Τούλα" είναι ένα μικρό μυθιστόρημα γεμάτο φιλοσοφικά ερωτήματα, με γρήγορη πλοκή που σε παρασέρνει στο ρυθμό της και ήρωες ολοζώντανους, βγαλμένους θαρρείς από κάθε κοινωνία, άχρονους και διαχρονικούς. Ένα βιβλιαράκι μικρό, κομψό και απαραίτητο για κάθε βιβλιοθήκη. 

Θα θυμίσω,αντλώντας στοιχεία και από την πολύ καλή εισαγωγή του μεταφραστή Τάσου Ψάρρη, ότι ο Ουναμούνο επινόησε ένα λογοτεχνικό μόρφωμα που ονόμασε nivola και η "Θεία Τούλα" είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.Άρχισε να την γράφει το 1902 και έκανε τις τελευταίες προσθήκες που ήθελε το 1921.Η ηρωίδα που επινοεί θα τολμήσω να πω πως είναι χαρακτήρας ματριούσκα,μια προσωπικότητα γυναίκας μέσα σε μια άλλη και ούτω καθεξής,όλες μαζί ενεργώντας ως δυναμική Γερτρούδη (το γερμανικής προέλευσης όνομά της που σημαίνει παρθένα μαχήτρια) ή γλυκιά Τούλα ,το υποκοριστικό που επιθυμεί και η ίδια να την φωνάζουν μ΄αυτό.
Η Τούλα θέλει "έτοιμα" παιδιά ,γεννημένα από άλλες γυναίκες -την αδελφή της την Ρόσα αρχικά,την υπηρέτρια του γαμπρού της μετά,την νύφη από τον ανιψιό της αργότερα και πάει λέγοντας- ιδανικά για εκείνην και τον ρόλο της μητέρας που επιθυμεί στην ζωή της χωρίς να υποστεί την απώλεια της παρθενίας της-δεν το θέλει επ΄ουδενί άλλωστε-μια οικογένεια πολυάριθμη που θα γίνει το περιβόλι της στο οποίο θα καλλιεργήσει τους πνευματικούς της σπόρους.
Η Γερτρούδη-Τούλα-Αγία Τερέζα-Αβισάγ ακόμα και Εύα και Παναγία(χωρίς ίχνος ασέβειας για την μητέρα του Ιησού,αντιθέτως με διάθεση προσήλωσης και κατά το ανθρωπίνως δυνατόν μίμησης για καλό)μέσα στον χρόνο που κυλά και στον οποίο συμβαίνουν όλα τα καθοριστικά γεγονότα που αποτελούν τον βίο της (φαίνεται να) υμνεί ένα και μόνο:την θυσία.Ως ιδέα,ως ιδανικό,ως ανάγκη,ως αυταπάτη,ως λύτρωση.Ως ό,τι ο αναγνώστης,δεκαετίες μετά την πρώτη έκδοση του κειμένου, αντιλαμβάνεται ως θυσία και το προσυπογράφει,ενδεχομένως,στην αλληγορικά δοσμένη κι εδώ όπως στον "Άγιο Μανουήλ" ιδέα της ή -είναι δικαίωμά του άλλωστε- αρνούμενος να την αποδεχτεί ως τέτοια ,θεωρώντας την ως κάτι άλλο,ακόμα και νοσηρό.

Η Τούλα είναι μια εξ επιλογής της ανύπαντρη γυναίκα νεότατη και όμως κατά τον δημιουργό της πολύ ώριμη και συνετή,  ήδη ανεξάρτητη σε μιαν εποχή που μόλις αρχίζουν και οι γυναίκες να ψηφίζουν η οποία ζει μαζί με την αδελφή της χωρίς την επιτήρηση αλλά και προστασία των γονιών τους -έχουν αποβιώσει- αλλά υπό την στοργική και χαλαρή στέγη κι αγάπη του καλόκαρδου ιερέα δον Πριμιτίβο,θείου από την πλευρά της μητέρας τους.Κουμάντο στο σπίτι δεν κάνει εκείνος,α,όχι, κάνει,ποιος άλλος, η δυναμική μα και συμμαζεμένη Τούλα.
Καλό κουμάντο ομολογουμένως,τα καταφέρνει να κινεί τα νήματα,να την αγαπούν οι μαριονέτες της και να τις αγαπά.Διότι συνεχώς παίρνει και δίνει αγάπη.Τι είδους αγάπη κι αν αυτή είναι η αγάπη του βαμπίρ, δηλαδή αρχίζει και τελειώνει με το να ρουφά την ζωή και το είναι των άλλων για να έχει νόημα η δική της, ε,αυτό,είναι η μεγάλη και ατελείωτη συζήτηση που έλεγα και πιο πάνω ότι θα μπορούσε να κάνει ειδικά εκείνος ο επίμονος αναγνώστης,που δεν θα έβλεπε την αφοσίωση της και ευσεβούς και καθολικής και παρθένας Μητέρας Γερτρούδης ως θυσία αλλά μανιακή βία.
Όταν με την δική της επέμβαση παντρεύεται η αδελφή της,αποκτώνται τα πρώτα παιδιά και αρχίζουν οι θάνατοι των αμαρτωλών βιολογικών γονέων η άμωμος Τούλα παγιώνεται στον ρόλο της,είναι η αδελφή,η γυναικαδέλφη και φυσικά η θεία και οικοδέσποινα του σπιτικού και τελικά η μανούλα για όλους και όλα.Το μάτι της κόβει και ζυγιάζει προσεχτικά πρόσωπα και καταστάσεις , είναι πανταχού παρούσα και κανονίζει τα της ζωής τους δίχως να ζητά τίποτα παρά μόνο να δέχονται να τους φροντίζει,να ζει από και με και στην ζωή τους,να την διαμορφώνει για το καλό τους φυσικά....
Εξάλλου εκείνη δεν βρήκε και την ιδανική λύση για την ίδια,επωφελέστατη και για τους υπόλοιπους; Την μητρότητα βγαλμένη από την μαγική κονσέρβα με σήμα τον κρίνο χωρίς την απεχθή και κυρίως την αμαρτωλή της πλευρά;Κι εκείνη δεν ήταν που είχε και πάλι την λύση -ένα καλό σταυροκόπημα- όταν της ερχόταν κακή σκέψη σαν είχε αρρωστήσει κι έβλεπε να πλησιάζει το μοιραίο;
Κι έκανε τον σταυρό της.
Η κακή σκέψη ήταν ότι ο διαβολικός ψίθυρος ,εκεί,στα έγκατα της ψυχής της,που υπέφεραν από τον πόνο της αναχώρησης,της έλεγε:"Είναι όλοι τους κούκλες!"

"La Tía Tula", η αφίσα της ταινίας του Miguel Picazo,1964
*Αυτοί που αγαπούν την καλή λογοτεχνία την μοιράζονται με κάθε δυνατό τρόπο.Υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι,πολλοί, κι ανάμεσά τους ξεχωρίζει η δραστήρια και δοτική Κατερίνα Μαλακατέ.Ένα μπράβο προφανώς είναι λίγο αλλά της το δίνω με όλη μου την καρδιά.Για όλα όσα κάνει.

Σχόλια