"Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης",Ίταλο Καλβίνο

Εσύ,αναγνώστη,νόμιζες ότι εκεί,κάτω από το στέγαστρο,το βλέμμα μου είναι καρφωμένο στους σαν δόρατα δείκτες ενός στρογγυλού ρολογιού του παλιού σταθμού, στην μάταιη προσπάθειά μου να τους κάνω να γυρίσουν πίσω,να διασχίσουν αντίστροφα το νεκροταφείο των περασμένων ωρών που θάφτηκαν αποθαρρημένες στο κυκλικό τους Πάνθεον.

σύνθεση εικόνας V.G.

Το 1979 ο ευφυής Ίταλο Καλβίνο γράφει το "Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης".Έξοχο γλωσσικά και αισθητικά και ιδιόμορφο τεχνικά ως μυθιστόρημα το "Se Una Notte d' Inverno un Viaggiatore" (ή"If on a Winter's Night a Traveler" ή "Si par Une Nuit d'Hiver un Voyageur" ή "Wenn ein Reisender in einer Winternacht" ή "Если однажды зимней ночью путник" ή "Jos Τalviyönä Μatkamies" και σε πάρα πολλές γλώσσες μεταφρασμένο) πυροδοτεί αμέσως μια μεγάλη συζήτηση που εστιάζει αρχικά στα λεγόμενα δέκα βασικά incipit του μεταμυθοπλαστικού ή μυθιστορηματικού μυθιστορήματος ,όμως γρήγορα στρέφεται σε γενικότερα θέματα για το μυθιστόρημα και την γραφή και όχι μόνο και μετατρέπεται σε μια μόνιμη συζήτηση ενδιαφέρουσα,άκρως θεωρητική μα γόνιμη που φυσικά και ευτυχώς δεν θα τελειώσει ποτέ. 
Αν αναρωτιέστε τι σημαίνουν οι παραπάνω όροι,αυτοί με την πλάγια γραφή,αξίζει να τους ψάξετε και ψάχνοντας θα βρείτε κι άλλους και βιβλιογραφία σχετική και αξιόλογη μα εγώ θα πω -με την αφέλεια που έχει από την φτιαξιά της μια τέτοια δήλωση- ότι δεν έχει βαρύνουσα σημασία για μας τους αναγνώστες η εντρύφηση σ΄ αυτούς,επειδή υπάρχει ατόφιο το ίδιο το πρωτοπόρο κείμενο του Καλβίνο και είναι κρίμα να χαθεί η απόλαυση αυτή καθαυτή του διαβάσματός του (εμείς δηλαδή δεν υπάρχει λόγος να αφήσουμε τον γάμο και να πάμε για πουρνάρια).

Ο Καλβίνο φτιάχνει δέκα στιβαρές και ευρηματικές αφηγήσεις που είναι όλες πολύ παραπάνω από ενδιαφέρουσες και μόνο μια ήταν (για μένα) κάπως εξεζητημένη,αυτή  με τον τίτλο"Σ΄ένα Δίκτυο Γραμμών που Τέμνονται" η οποία πάντως μιλάει με τον ιδιαίτερο τρόπο της για την καλειδοσκοπική ή πολυκατοπτρική ανάγνωση ενός βιβλίου,που προσωπικά την θεωρώ ως την ιδανική και μακάρι όλοι οι αναγνώστες να φτάναμε κάποτε στο να διαβάζουμε έτσι.
Οι ιστορίες αυτές δεν ολοκληρώνονται τυπικά ποτέ,είναι δέκα ημιτελή μυθιστορήματα ,όμως άρτια ως το σημείο που διακόπτονται και που θα μπορούσε το καθένα να επινοηθεί από διαφορετικούς συγγραφείς σε οποιαδήποτε γωνιά και να διεκπεραιωθεί /γραφεί/εμβαπτιστεί με/από/σε οποιαδήποτε γλώσσα/κουλτούρα της γης.Η ιστορία με τον μεγάλο τίτλο "Πάνω σ΄ένα Χαλί από Φύλλα που Φωτίζονται από το Φεγγάρι" είναι,για να φέρω ένα παράδειγμα,η γιαπωνέζικη εκδοχή.
Ο πρωταγωνιστής/αφηγητής αραδιάζει τις σκέψεις του, περνώντας και πάλι κάτω από το γκίγκο,στον οικοδεσπότη του,τον κύριο Οκέντα και του λέει :
Η ικανότητα αφομοίωσης του αναγνώστη σε σχέση με το σύνολο των αισθήσεων που το μυθιστόρημα επιδιώκει να μεταδώσει,μειώνεται,κι αυτό συμβαίνει πρώτα πρώτα γιατί το συχνά βιαστικό και απρόσεκτο διάβασμα δεν λαβαίνει υπόψη του,ή παραμελεί,έναν ορισμένο αριθμό ενδείξεων και προθέσεων που υπάρχουν στο κείμενο, και δεύτερο γιατί υπάρχει πάντα κάτι το σημαντικό που μένει έξω από την γραμμένη φράση ή μάλλον,τα πράγματα που ένα μυθιστόρημα αποσιωπά,είναι αναγκαστικά περισσότερα από όσα λέει,και μονάχα μια ιδιαίτερη αντανάκλαση όσων αποσιωπώνται μπορεί να δώσει την ψευδαίσθηση ότι ο αναγνώστης διαβάζει ακόμα και όσα δεν είναι γραμμένα.
Έμπειρος ήδη ο Καλβίνο (1923 -1985) σαν μυθιστοριογράφος και εξαιρετικός σαν διηγηματογράφος κάνει μιαν υπέρβαση, ακόμα και του ως τότε δικού του έργου έχω την εντύπωση,αναπτύσσοντας την περί βιβλίων,γραφής και αμφίδρομης σχέσης συγγραφέα-αναγνώστη σκέψη/εμπειρία/θεωρία του σ΄ ένα εξαιρετικό κείμενο- βεντάλια που μοιάζει με συλλογή διηγημάτων ή σπονδυλωτό μυθιστόρημα και που το αποκαλούν οι πάντες και κυρίως εκείνος απλά και εν τέλει ιδανικά μυθιστόρημα.
Το "Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης"χαρακτηρίζεται συχνά και από τους περισσότερους αναγνώστες του ως το απόλυτο βιβλιοφιλικό βιβλίο κι ο Καλβίνο λέει γι αυτό στην παρουσίασή του το 1984 στο Μπουένος Άιρες:
Το εγχείρημα να γράψω "απόκρυφα" μυθιστορήματα,αυτά δηλαδή που στη φαντασία μου γράφτηκαν από έναν δημιουργό που δεν είμαι εγώ και που δεν υπάρχει,το τράβηξα ως τα άκρα του βιβλίου μου"Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης",είναι ένα μυθιστόρημα με θέμα την ευχαρίστηση που νιώθουμε όταν διαβάζουμε μυθιστορήματα.Πρωταγωνιστής είναι ο Αναγνώστης που αρχίζει δέκα φορές να διαβάζει ένα βιβλίο και που λόγω κάποιων γεγονότων ανεξάρτητων από τη βούλησή του,δεν κατορθώνει να τελειώσει ποτέ. Χρειάστηκε επομένως να γράψω την αρχή δέκα μυθιστορημάτων γραμμένων υποτίθεται από δέκα συγγραφείς,που όλοι κατά κάποιον τρόπο ήταν διαφορετικοί από μένα και διαφορετικοί μεταξύ τους: ένα μυθιστόρημα πνιγμένο στις υποψίες και τις συγκεχυμένες αισθήσεις· ένα άλλο πνιγμένο σε συγκεκριμένες αισθήσεις, πλασμένες από σάρκα και αίμα· ένα τρίτο ενδοσκοπικό και συμβολικό·ένα υπαρξιακο-επαναστατικό· ένα ερωτικο-διαστροφικό· ένα τελουρικο-αρχέγονο·κι ένα αποκαλυπτικο-αλληγορικό.Αντί να προσπαθήσω να ταυτιστώ με τον καθένα από τους συγγραφείς αυτών των δέκα μυθιστορημάτων, προσπάθησα να ταυτιστώ με τον αναγνώστη:να απεικονίσω περισσότερο την ευχαρίστηση της ανάγνωσης του κάθε διαφορετικού είδους,παρά το ίδιο το κείμενο.Και όμως,κάποιες στιγμές,ένιωσα να με διαπερνά η δημιουργική ενέργεια αυτών των δέκα ανύπαρκτων συγγραφέων.Κυρίως όμως προσπάθησα να καταδείξω το γεγονός πως το κάθε βιβλίο γεννιέται παρουσία άλλων βιβλίων,σε στενή σχέση και σε αντιπαράθεση με άλλα βιβλία.
Ο συγγραφέας/αφηγητής απευθύνεται με αμεσότητα,σε β΄ενικό, στον αναγνώστη συζητώντας μαζί του την cogito ergo sum διαδικασία της ανάγνωσης και αφηγούμενος σ΄αυτόν και βεβαίως και σε μας τις περιπέτειες ενός alter ego (δικό του και δικό μας το ίδιο άνετα)πρωταγωνιστή-αναγνώστη που διαβάζει ένα μυθιστόρημα που κατά λάθος έχει μπει σ΄ένα άλλο και το λάθος αυτό το τυπογραφικό γίνεται λαμπρή αφορμή να αρχίσει χωρίς να τελειώσει ένα τρίτο, τέταρτο κοκ το ένα από συγγραφέα Πολωνό,το άλλο από τον υποτίθεται διάσημο Ιρλανδό Σίλας Φλάνερι,κάποιο από έναν Γάλλο που βάζει τους ήρωές του να αλωνίζουν στο Παρίσι κουβαλώντας μαζί τους έναν σάκο με ένα πτώμα που πρέπει να ξεφορτωθούν και πάει λέγοντας ή μάλλον γράφοντας και διαβάζοντας.

Το μυθιστόρημα αποτελείται από δώδεκα κεφάλαια και οι δέκα του ιστορίες τιτλοφορούνται:
  • Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης
  • Έξω από τον Oικισμό του Μάλμπορκ
  • Σκύβοντας στην ΄Aκρη της Aπόκρημνης Πλαγιάς 
  • Χωρίς το φόβο του Ανέμου και του Ιλίγγου
  • Κοιτάζει Χαμηλά εκεί όπου οι Σκιές Πυκνώνουν
  • Σ' ένα Δίκτυο Γραμμών που Συγκλίνουν
  • Σ' ένα Δίκτυο Γραμμών που Τέμνονται
  • Πάνω σ' ένα Χαλί από Φύλλα που Φωτίζονται από το Φεγγάρι
  • Γύρω από έναν Άδειο Λάκκο
  • Ποια Ιστορία εκεί κάτω Περιμένει ένα Τέλος;

Ο αναγνώστης-κεντρικός ήρωας του Καλβίνο,ιδανικός συνδετικός κρίκος των δέκα μυθιστορημάτων που γεννιούνται μέσα σε τούτο το μυθιστόρημα-ματριούσκα συναντά πρόσωπα που κατονομάζονται (η Λουντμίλα,ο Ιρνέριο,η Λοτάρια και λοιποί,καθένας με τα δικά του ατομικά χαρακτηριστικά μα βιβλιόφιλοι όλοι,αν και όχι το ίδιο αφοσιωμένοι αναγνώστες) και σχετίζεται ποικιλοτρόπως μαζί τους,κάνει δηλαδή όλες τις αναμενόμενες διαδρομές και ενέργειες του τυπικού αναγνώστη:πηγαίνει σε βιβλιοπωλεία,παλαιοβιβλιοπωλεία,εκδοτικούς οίκους,υπαίθρια παζάρια,σπίτια συναναγνωστών, βιβλιόφιλα στέκια και καφέ,βιβλιοθήκες,ακόμα και στο πανεπιστήμιο εκείνο σε έδρα του οποίου διδάσκεται η σπάνια και υπό εξαφάνιση γλώσσα ενός εκ των μυθιστορημάτων (η γλώσσα είναι τα κιμμερικά που δεν υπάρχουν,ο Καλβίνο τα έχει επινοήσει),κινείται,ζει,αναπνέει εν ολίγοις αυτός ο αναγνώστης κάνοντας την ζωή ενός οποιαδήποτε φυσιολογικού εν γένει ανθρώπου που όμως αυτός επιπλέον διαθέτει την διαφορετικότητα (ή τρέλα ή ψώνιο) του αναγνώστη.
Ο Καλβίνο μας προσφέρει εξαιρετικό υλικό προς αναγνωστική μας τέρψη -οι ιστορίες έχουν πλοκή, πρόσωπα,δράση,διαλόγους κτλ- αλλά και προς αναζήτηση απαντήσεων για την ιδιαιτερότητα του διαβάσματος και του πάθους (μας)για την λογοτεχνία.Ο τρόπος που τα συνδυάζει σε μόλις 300 σελίδες είναι μαγικός.Ας μου επιτραπεί όμως να πω ότι όσο φιλότιμες και να είναι κατά καιρούς οι παρουσιάσεις του "Αν μια Νύχτα του Χειμώνα ένας Ταξιδιώτης" μόνο αν το διαβάσει ο καθένας από μας θα καταλάβει για ποιο λόγο ακριβώς και πόσο,μα πόσο άξιζε και αξίζει το μελάνι που ξοδεύτηκε και ξοδεύεται από ειδικούς και απλούς αναγνώστες γι αυτό.
Σταθερά ωραία η έκδοση από τον Καστανιώτη και εξαιρετική η μετάφραση από τον πολύ σπουδαίο άνθρωπο των ελληνικών γραμμάτων,τον Ανταίο Χρυσοστομίδη.

Σχόλια

  1. Ο Καλβίνο πάντα πρωτοπόρος, πάντα καινοτόμος, πάντα πειραματικός.
    Κάθε του βιβλίο και μια δοκιμή στο ανείπωτο, στο παιγνιώδες, ασχέτως αν πέτυχε κάτι ή όχι.
    Στο συγκεκριμένο τώρα πέτυχε πολλά,
    τόσο διανοητικά με όλα όσα γράφεις,
    όσο και ψυχαγωγικά με τον αναγνώστη να αναπηδά, να εκπλήσσεται, να κοιτάζει περίεργος αλλά και θετικά ξαφνιασμένος.
    Πατριάρχης Φώτιος

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Έτσι.Και αν μονίμως μας λείπει κάτι είναι ακριβώς αυτό: μια δοκιμή στο ανείπωτο.Δεν τολμάμε .Όχι μόνο στην ανάγνωση μα γενικά,στην ζωή μας,στην κοινωνία.

      Διαγραφή
  2. Ανώνυμος25/9/15 17:15

    Ωραίο το λιτό και ειλικρινές κείμενό σας για το εξαιρετικό βιβλίο του Καλβίνο.Μπράβο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Καλόδεχτα και τα καλά σας λόγια.Ο Καλβίνο φταίει για όλα.

      Διαγραφή
  3. Το βιβλίο αυτό αρχικά σου δείχνει περίεργο, έχει όμως εξαιρετικό ενδιαφέρον, βρίσκεις ένα συγγραφέα που σκέφτεται βαθειά και που επινοεί. Έτσι είναι όλα του, πάρε για παράδειγμα τις Αόρατες πόλεις του.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Η δεκαετία του ΄80 είναι παραγνωρισμένη.Μερικές φορές σκέφτομαι πόσο ελεύθερη ήταν πνευματικά και τι γράφτηκε από μυαλά σαν του Καλβίνο ενώ έκλεινε πια ένας μεγάλος κύκλος στην Τέχνη γενικότερα,τέχνη σ΄όλες τις μορφές της μα κυρίως μουσική και λογοτεχνία με όλα αυτά τα φοβερά που παράχτηκαν τότε και στις δυο προηγούμενες εν μέσω εκπληκτικών πολιτικοκοινωνικών κινημάτων σ΄όλο τον πλανήτη. Ύστερα ήρθε η δήθεν ανάπτυξη και τα μετασχημάτισε όλα σε παγκοσμιοποιημένη κατανάλωση. Πολτός.

      Διαγραφή
    2. Έχεις δίκιο Βιβή. Κάπου το διάβασα ως "νεοφιλελεύθερο παγκοσμιοποιημένο εναγκαλισμό"!

      Διαγραφή
  4. Χάρηκα τόσο πολύ που διάβασες αυτό το βιβλίο, ένα από τα αγαπημένα μου (http://anagnosi.blogspot.gr/2010/12/blog-post_05.html) γιατί πάντα με ιντριγκάρει η μοναδική σου ματιά... Πόσο δίκιο έχεις και στο τελευταίο σου σχόλιο (για τον... πολτό!)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Χριστίνα, σ΄ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια.Εκτιμώ πάρα πολύ το μπλογκ σου και παραθέτω μετά χαράς την θαυμάσια ανάρτησή σου. Πες μου την γνώμη σου πάνω σ΄ένα θέμα που με απασχολεί,τι είναι σωστότερο, το να παρουσιάζουμε ένα βιβλίο χωρίς να έχουμε προηγουμένως διαβάσει τις κριτικές άλλων ή να τις μελετάμε όλες και να εμπλουτίζουμε την δική μας( λέγοντας τις πηγές μας);
      Ομολογώ ότι ,χωρίς να έχω δει τι έγραψαν άλλοι, ενθουσιάζομαι όταν συμπίπτουν οι προσεγγίσεις μας,νιώθω μιαν αλληλεγγύη αναγνωστική,ότι δεν είμαι... θεοπάλαβη,ότι ιδού, κι άλλοι το είδαν το α,το β κτλ.
      Ξετρελάθηκα διαπιστώνοντας ότι αρχίζουμε κι οι δυο την αποτύπωση των εντυπώσεών μας με αναφορά στα incipit!Πρέπει να εκπαιδευτούμε σαν αναγνώστες και να το μοιραστούμε και με άλλους αυτό.Κάναμε έρευνα βασιζόμενες στις υπάρχουσες πηγές ,δουλέψαμε ώρες για να βγει το κείμενό μας και δεν περιμένουμε καμία αμοιβή γι αυτό.

      Να που οι μπλόγκερς ψάχνουμε με σοβαρότητα και αφιερώνοντας χρόνο και κόπο το υλικό μας, τεκμηριώνουμε την άποψή μας,διασπείρουμε καλές πληροφορίες και βάζουμε με τσαγανό θεωρητικά θέματα.Ως πότε θα φοβόμαστε να πούμε ότι,ναι,κάνουμε κριτική...Τι λες για όλα αυτά;

      Διαγραφή
    2. Γεια σου Βιβή! Λοιπόν, αρχικά να πω ότι τα συναισθήματα είναι αμοιβαία... το μπλογκ σου είναι σχεδόν το μόνο που διαβάζω ανελλιπώς, και συνήθως ΑΦΟΥ έχω διαβάσει και κατασταλάξει στο τι θα γράψω πάνω σ ένα βιβλίο. Είναι και το μόνο που συμβουλεύομαι σε περιστάσεις στέρησης μαζί με κανα δυο άλλα (χωρίς να μελετώ ιδιαίτερα τα επί μέρους στοιχεία για να μην χαθεί η μαγεία).
      Αυτό το τελευταίο δεν το βάζω σε επίπεδο "σωστού- λάθους", απλώς εμένα δεν με βολεύει. Θέλω να χω την απόλαυση χωρίς κάποια προκατάληψη. Απ την άλλη θέλω να χω την εγγύηση ότι δεν θα είναι το βιβλίο "πατάτα" (γι αυτό και συμβουλεύομαι ενίοτε τρίτους) και δεν διστάζω να το παρατήσω αν δεν "τραβάει". Κοινώς, είμαι λίγο εγωίστρια στο διάβασμα, γι αυτό και κωφεύω στις παροτρύνσεις, π.χ. του Πατριάρχη Φώτιου αλλά και φίλων καθημερινών να... γράφω λιγότερα... Βασικά γράφω γιατί αυτό με βοηθάει να σκέφτομαι, όπως έχει πει και ο Βασίλης Κάλφας.
      Ναι, είναι πολύς ο κόπος μερικές φορές... και η τεκμηρίωση που λες (όχι δηλ απλή παράθεση γνώμης ή συναισθημάτων) είναι ένα στοίχημα, ΤΟ στοίχημα.... Δεν ξέρω αν αυτό φτάνει στους άλλους. Αλλά, να... η μποτίλια έφτασε σε σένα, κι αυτό δεν είναι λίγο!!!

      Και για να απαντήσω στο τελευταίο σου σχόλιο για την κριτική: χαχαχα! να φανταστείς ότι μέσα μου πάντα αντιπαθούσα τους κριτικούς!!! αλλά, ναι, έτσι είναι. Ή περίπου έτσι. Γιατί εγώ (και συ νομίζω) κινούμαι στο πολύ προσωπικό, στον ήχο της "τσεκουριάς" μέσα μου (Κάφκα) και πολλές φορές όλα τα άλλα τα αγνοώ. Θέλω να πω ότι δεν έχω ως στόχο της"παρουσίαση/κριτική" του βιβλίου, αλλά να αποτυπώσω την αίσθηση που αφήνουν τα βιβλία σε μένα (και πάλι εγωισμός).

      Διαγραφή
    3. ... και σκέφτηκα και κάτι άλλο ακόμη, (μ έβαλες να σκέφτομαι!): για μένα τα βιβλία που μ ενθουσιάζουν (μέσα σ αυτά είναι και το παραπάνω βιβλίο) είναι σαν τον έρωτα. Γράφω γιατί θέλω να συνειδητοποιήσω γιατί ερωτεύομαι, ή ίσως, ΤΙ είναι ο έρωτας. Πολύ προσωπικό απ τη μια, θες να το μοιραστείς απ την άλλη.

      Διαγραφή
    4. Περιέργως (διότι είμαι συνειδητά του σεντονιού και του παλουκιού,όπου παλούκι βλέπε πολιτικό)θα είμαι λιτότατη και θα πω συμφωνώντας σε όλα: έτσι ακριβώς.

      Διαγραφή
  5. Καλησπέρα Βιβή!

    Θαυμάσιο βιβλίο του Καλβίνο, όπως τα λες (και όπως τα λεν και οι άλλοι), είναι! Αυτό το βιβλίο περισσότερο βιώνεται παρά περιγράφεται. Χαίρει καθολικής αποδοχής και αύτο είναι μεγάλο επίτευγμα ειδικά για βιβλίο υψηλής λογοτεχνίας!

    Δεν θυμάμαι ακριβώς ποια είναι η ιστορία που θεωρείς ότι χωλαίνει (δεν έχω και το βιβλίο πια στην κατοχή μου), αλλά θυμάμαι καλά ποια ιστορία με είχε συνταράξει: ήταν εκείνη με τους δύο συγγραφείς που έβλεπε ο ένας το σπίτι του άλλου και φανταζόταν για τόν άλλον ότι έχει έμπνευση, γράφει καλά, γραφεί πολλά κτλ ενώ συνέβαινε το αντίθετο! Καλά δεν την θυμάμαι;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μια χαρά θυμάσαι(διότι δεν διαβάζει κι εσύ λίγα).Παιδί μου,πώς και δεν το έχεις;Είναι απ΄ αυτά που θέλουμε να έχουμε στην βιβλιοθήκη ντε και καλά.Χρόνια το είχα και το λιβάνιζα και τελικά ήρθε η ώρα του.Βέβαια ήξερα περί τίνος επρόκειτο.

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου