"Λάιλα",Μέριλιν Ρόμπινσον / Marilynne Robinson,"Lila"

Οἱ οὐρανοί διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δέ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τό στερέωμα· ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα,καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν.  


Η τριλογία(ή η σειρά) της "Γκίλιαντ".Η "Λάιλα" μέσα σ΄αυτήν.

"Γκίλιαντ","Στο Σπίτι","Λάιλα",τρία από τα τέσσερα ως τώρα όλα κι όλα βαθιά φιλοσοφημένα και πολύ πυκνά από άποψη νοημάτων μυθιστορήματα[1]της Αμερικανίδας Μέριλιν Ρόμπινσον που είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα μεταξύ τους. Η ίδια αναγνωρίζεται,με ομοφωνία κοινού και κριτικής,ως μια από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της σημερινής βορειοαμερικανικής πεζογραφίας και διανόησης και το έργο της χαίρει εκτίμησης και σεβασμού,είτε συμφωνεί κάποιος με τις θεολογικές της απόψεις (οπωσδήποτε εντίμως διατυπωμένες στην λογοτεχνία της)και τους άκρως ενδιαφέροντες θεωρητικούς προβληματισμούς που αναπτύσσει στα δοκιμιακά κείμενά της [2], είτε όχι .
"Gilead","Home"και "Lila"αποτελούν μια τριλογία που μπορούμε να την λέμε άτυπη,όσο θα μένει ανοιχτή η προοπτική να υπάρξει τέταρτο βιβλίο στη σειρά της Γκίλιαντ,αν η (δικαίως βραβευμένη με το Pulitzer για την συγκλονιστική και άρτια τεχνικώς επιστολικού τύπου "Γκίλιαντ" και το Orange για το δυσπρόσιτο νοηματικά αν δεν του γίνει εστιασμένη ανάγνωση αλλά πιο κοντά στην φόρμα του τυπικού μυθιστορήματος "Στο Σπίτι" και με ξαφνική σπουδή διαφημισμένη μέσα σε δυο ή τρία μόλις χρόνια) Μέριλιν Ρόμπινσον έχει αφήσει πράγματι πίσω της τους άλλοτε βραδείς συγγραφικούς[3] ρυθμούς της και ανασκουμπωθεί,στα 73 της πια,ώστε να ολοκληρώσει το μείζον,ουδέποτε πειστικά απαντημένο στη λογοτεχνική κι όχι μόνο σφαίρα,σταθερό ερώτημα/θέμα που απασχολεί κι εκείνην πιεστικά: ο μετά Χριστόν πάσχων άνθρωπος την ζωή του την αλλάζει δραστικά με την ελεύθερη βούλησή του ή αποκλειστικά ο Θεός έχει τον πρώτο και τελευταίο λόγο; (H αρχή του απόλυτου προορισμού στους καλβινιστές μα κι ένα ενδιαφέρον θέμα που απασχολεί την ευρύτερη χριστιανική θεολογία ,έστω με διαφορετικές δογματικές διατυπώσεις για τους ορθόδοξους, άλλες για τους καθολικούς κτλ).

Έχω την εντύπωση ότι πρέπει να προσθέσει ένα ακόμα μέρος στην σειρά της Γκίλιαντ η χαρισματική Ρόμπινσον,ίσως να το έχει στα σκαριά.Έχοντας διαβάσει και την δίχως τυπικό τέλος "Λάιλα" είμαι σχεδόν βέβαιη ότι επί τούτου άφησε και σ΄αυτήν,όπως πριν στο "Στο Σπίτι",μπόλικο και ελαστικό μυθοπλαστικό κουβάρι αξετύλιχτο,ώστε να μπορεί να πάρει νήματα από΄κει και να κλείσει ή έστω να φωτίσει τις διδακτικές (σε καμιά περίπτωση δασκαλίστικες) εκκρεμότητες που εμφανώς αφήνει στην τελευταία αφήγησή της για το παρελθόν της ολιγόλογης,επιφυλακτικής συζύγου του πάστορα Τζον Έιμς,της συμπαθούς, άγνωστης γυναίκας του πρώτου βιβλίου,που με την απλότητά της κερδίζει τον αναγνώστη ο οποίος λατρεύει ήδη από τις πρώτες αράδες τον συγκλονιστικό Τζον Έιμς. 
Η "Λάιλα" διαβάζεται βεβαίως και αυτόνομα και επιπλέον το άψογο κείμενό της,το σοβαρό,λυρικό, όμορφο,περίτεχνο και μαζί λιτό,δίχως συνδετικά λάθη σαν μη ευθύγραμμη τριτοπρόσωπη αφήγηση, το εμπλουτισμένο με ταιριαστούς εγκιβωτισμούς και διανθισμένο με ουσιώδεις διαλόγους προσφέρει μεγάλη αισθητική απόλαυση,μα αν επιθυμεί κάποιος να κατανοήσει σε βάθος την Ρόμπινσον-και του το προτείνω- πρέπει να σκύψει προσεχτικά και στα δυο προηγούμενα,γιατί στα καίρια ερωτήματα που αναφύονται προστίθενται συνεχώς κι άλλα κι όλα μαζί παραπέμπουν στα προηγηθέντα βιβλία. 
Ο τόπος έτσι κι αλλιώς υπάρχει και δεν θα μπορούσε να επινοηθεί κανένας καταλληλότερος,τα δρώντα πρόσωπα κι αυτά διαλέχτηκαν με σκοπό και χτίστηκαν επαρκώς σαν χαρακτήρες και το κοινό τα αναγνωρίζει ως οικεία,άλλα περισσότερο άλλα λιγότερο.Το σκηνικό έχει στηθεί,είναι περίπου το ίδιο κι όλα παραπέμπουν στο πρώτο αριστουργηματικό βιβλίο:τι θα γίνει από εδώ και πέρα αν πεθάνει ο εμβληματικός Τζον Έιμς; Μπορεί αυτή η βασανισμένη Λάιλα,που στο ομότιτλο μυθιστόρημα συστήνεται απ΄την αρχή κι αποκαλύπτει την συγκλονιστική της ιστορία να τα καταφέρει; Τι αποθέματα αγάπης και υπομονής και θάρρους και δύναμης έχει;Ή δεν τα χρειάζεται διότι ο Θεός έχει λάβει την απόφασή Του;
Και οι άλλοι;Ο Τζακ Μπάουτον; Η αδελφή του η Γκλόρι;Αυτά που συνέβησαν στο "Στο Σπίτι" κι έμειναν μετέωρα;Τι έχει αποφασίσει γι αυτούς όλους ο Θεός;Μετράνε ή όχι και αν όχι γιατί, οι δικές τους καλές ή κακές πράξεις και οι επιλογές; Η Λάιλα είναι άξια τελικά ή τυχερή;Είναι η εκλεκτή του Θεού είτε μετανιώνει,είτε πιστεύει είτε όχι,με προκαθορισμένη απ΄ Αυτόν πορεία και έτσι,αφού δοκιμάστηκε, Εκείνος αποφάσισε ότι τώρα θα σωθεί;Τότε σε τι χρειάζεται η μεταμέλεια,γιατί να υπάρχει η πίστη,τι απέγινε η ελευθερία των ανθρώπων;Γιατί να τιμωρούνται ή να επαινούνται οι εν ζωή πράξεις τους αν όλα είναι προαποφασισμένα;
Αυτά λοιπόν τα αιωνίως ανοιχτά υπαρξιακά ζητήματα καλό είναι να μπουν σε μια τάξη(διότι να απαντηθούν δεν υπάρχει περίπτωση) κι ένα ακόμα μυθιστόρημα (τέταρτο στην μυθική πλέον σειρά της Γκίλιαντ και το πέμπτο της Ρόμπινσον συνολικά) είναι ο καλύτερος τρόπος για να γίνει συνετά αυτή η τακτοποίηση σε λογοτεχνικό επίπεδο,εκεί μόνο μπορεί κάπως να επιτευχθεί, και χωρίς να στερείται ο αναγνώστης την ελευθερία στην κρίση του.Ας αποφασίσει εκείνος.
Το φαντάζομαι από την μια να εστιάζει στη δομημένη σαν θετική ηρωίδα Λάιλα (ίσως και στον γιο της ως έφηβο, μια υπόθεση κάνω),με σημείο αναφοράς ,κι αυτό περιγράφεται καθαρά στην "Λάιλα", το ότι έχει αδύναμη ή και ανύπαρκτη χριστιανική πίστη,όμως αγωνίζεται κι επιμένει με στωικότητα και θάρρος,δικαιώνοντας το όνομα που η Ρόμπινσον της δίνει [4]και από την άλλη να ξαναφέρνει στο προσκήνιο τον πλέον σύνθετο και αντιδραστικό μα όχι σκάρτο σαν χαρακτήρα και επίσης μη θρησκευόμενο αν και για άλλους λόγους Τζακ Μπάουτον του "Στο Σπίτι".
Ένα μυθιστόρημα αντίβαρο στην θρησκευτικότητα της ατμόσφαιρας στην "Γκίλιαντ" ,στην λιγότερο μεταφυσική του "Στο Σπίτι",στην σκληρή της "Λάιλα",γερός κρίκος στην αφηγηματική αλυσίδα που θα ενώσει όλες τις καταστάσεις που εξιστορούνται στα τρία βιβλία και θα δώσει το δια ταύτα.

Η Λάιλα έχει ζήσει στο πετσί της όσο κανείς άλλος από τους ήρωες της Ρόμπινσον την τραχιά και αβέβαιη ζωή των πάμφτωχων και κατατρεγμένων εσωτερικών μεταναστών της τεράστιας χώρας,τον αναβρασμό μιας ολόκληρης εποχής που υπήρξε στ΄αλήθεια, κράτησε πάνω κάτω τριάντα,σαράντα χρόνια -από το 1920 μέχρι τις απαρχές του 1960- και σάρωσε τόπους και ανθρώπους.Στην διάρκειά της οι πιο φτωχοί υπέφεραν τα πάνδεινα,συνέβαιναν πολλά και τρομερά,άνισα και άδικα στην χώρα και άλλοι γαντζώνονταν εμμονικά από τον Θεό (αναθέτοντας) άλλοι τον απέρριπταν(κρίνοντας) ,εν τούτοις οι Ηνωμένες Πολιτείες γίνονταν[5] ολοένα και πιο ισχυρές σαν ηγέτιδα παγκόσμια δύναμη και οι πολίτες της,φτωχοί,μεσαίοι και πλούσιοι,στα αστικά κέντρα και στην αχανή επαρχία,μετά από τις ολέθριες οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις άλλαζαν[6]κι αυτοί τον ατομικό τους βηματισμό προσπαθώντας να επιταχύνουν,να επιβιώσουν και ν΄ αναπτυχθούν σε κάθε τομέα,όπως έκανε ήδη μετά τη νικηφόρα (ή μήπως να πω κερδοφόρα) συμμετοχή της στον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο και η ανώτατη,κεντρική τους διοίκηση.
Την Λάιλα την έχει πάρει τεσσάρων πέντε το πολύ χρονών υπό την προστασία της, λίγο πριν υποστεί την απροκάλυπτη βία από αυτούς που την έφεραν στον κόσμο,η Ντολ,μια γυναίκα που κουβαλάει τα δικά της αμαρτήματα αλλά της έχει απομείνει ανιδιοτελής στοργή και αγάπη για ένα παρατημένο στην τύχη του παιδάκι. Η Ντολ και η Λάιλα.Η Λάιλα και η Ντολ.Οι δυο τους θα διασχίζουν επί χρόνια την χώρα ακολουθώντας τα καραβάνια των ανέργων και των περιπλανώμενων εποχικών εργατών. Γυρίζουν και αναζητούν οποιαδήποτε δουλειά για ένα κομμάτι ψωμί,κοιμούνται στο ύπαιθρο ή όπου βρουν και πεινάνε, κρυώνουν,τρέμει η ψυχή τους από φόβο μα βιώνουν την αγάπη η μια για την άλλη κι αυτό τις κρατά ζωντανές. Η Λάιλα τον μοναδικό χειμώνα που στεριώνουν σε μια πολιτειούλα και πάει σχολείο να μάθει λίγη γραφή και ανάγνωση παίρνει από ένα καπρίτσιο της στιγμής σαν επώνυμο το όνομα της προστάτιδάς της,γίνεται η Λάιλα Ντολ.
Η Ντολ είναι απλά και σ΄όλη την αφήγηση η γυναίκα που δεν εμπιστεύεται κανέναν και έχει προκαλέσει κάποτε μεγάλο κακό σε άνθρωπο,τον άστοργο πατέρα της Λάιλα, κακό που βαραίνει το παρελθόν της, κακό που έκανε όμως σ΄έναν δόλιο άντρα  για να σώσει το αθώο παιδάκι,που θα είναι το μοναδικό της στήριγμα τις ώρες της απελπισίας που κυριεύει την ψυχή της. Η Λάιλα χρόνια αργότερα,ακόμα κι όταν είναι ασφαλής σαν σύζυγος του πάστορα, με το παιδί του στην κοιλιά της, δεν ξεχνά την επινοητική και άγρια Ντολ.Κουβαλά το μαχαίρι της θυμητάρι,σαν να΄ναι φυλαχτό ή πολύτιμο κόσμημα.Την σκέφτεται και της μιλά σαν να είναι εκεί και ονειρεύεται να την ξαναβρεί και να μοιραστεί μαζί της τα αναπάντεχα, για εκείνην, καλά που της έστειλε ο Θεός του Έιμς, όσο αυτά είναι χειροπιαστή αλήθεια κι όχι κομμάτι από το παλιό τους όνειρο να ζήσουν κάποτε χωρίς κάτι ή κάποιοι να τις κυνηγούν.  

Η οξύνους και με μεγάλη ιστορική και δοκιμιακή υποδομή Ρόμπινσον μέσω του Τζον Έιμς και του Ρόμπερτ Μπάουτον,δυο καλλιεργημένων και ανοιχτόμυαλων προτεσταντών ιερωμένων και των οικογενειών τους,μας κάνει γνωστή -αν θέλουμε πάντως μπορούμε να την προσπεράσουμε,υπάρχει αναγνωστική ελευθερία-την εξέλιξη και απήχηση στις ΗΠΑ των απόψεων του Jean Calvin,του Γάλλου προτεστάντη θεολόγου και ιδρυτή του καλβινισμού και χωρίς αυτές τις ιδέες να τις πλασάρει ως προσηλυτιστικό εμπόρευμα τις αναπτύσσει,τις παρουσιάζει,τις θέτει στην κρίση των αναγνωστών της -όσων επιθυμούν αλλά και μπορούν να τις καταλάβουν- και στο τέλος,δίχως να τις φορτώσει με το ζόρι σαν σαμάρι στους ήρωές της εκεί που οι ζωές τους παίρνουν διαφορετικούς δρόμους ή συναντιούνται, εκείνη καταθέτει ξεκάθαρα φίλα προσκείμενη άποψη,την δική της,κινούμενη ως τότε επιτελικά,με χαμηλούς τόνους, απαράμιλλη τεχνική, υψηλή αισθητική και μια σπάνια λογοτεχνική χάρη,σαν παντογνώστης αφηγητής και στα τρία βιβλία και εμφανέστερα στην "Λάιλα".

Αναφέρομαι στην Ρόμπινσον,την οποία θεωρώ λαμπρή εκπρόσωπο μιας νέας και μαζί παμπάλαιης σχολής στρατευμένων συγγραφέων των καιρών μας,τολστοϊκής,θα έλεγα,επιρροής  (δεν με ενοχλεί η λέξη στράτευση και δεν βλέπω λόγο να μη την χρησιμοποιώ),ταγμένων στην υπόθεση του Καλού και Αγαθού -είτε αυτό είναι μια ιδέα,είτε η κατά Καλβίνο χριστιανική πίστη όπως εδώ ,ή κάποιο άλλο ανθρωποκεντρικό και φιλάνθρωπο όραμα κτλ- αφότου την πρωτοδιάβασα [7],όπου βρεθώ κι όπου σταθώ [8] με ζέση μιλώντας για τα πολύ ιδιαίτερα και διόλου απλά ή εύκολα στην βαθύτερή τους κατανόηση μυθιστορήματά της "Γκίλιαντ" και "Στο Σπίτι",τα δύο πρώτα που μεταφράστηκαν (και βέβαια είχαν προβλήματα μεταφραστικά,μα ας είναι,το κείμενο έστεκε πάντα όρθιο) στη γλώσσα μας από τις εκδόσεις Εν Πλω (τις οποίες όπως και να΄χει εγώ ευγνωμονώ), προτείνοντάς τα με σιγουριά σαν έργα μεγάλης πνευματικής αξίας,εξαιρετικά και τίποτα λιγότερο,ανεξάρτητα από το ποιο χριστιανικό εκκλησίασμα υπηρετούν ιδεολογικά(δεν προβάλουν δα και το μίσος,ίσα ίσα,έχουν εξαρχής τεράστια και δίχως ανταλλάγματα αγάπη για τον άνθρωπο και μια εξόχως διαλεκτική,προοδευτική πολιτική θέση) και το ίδιο θα κάνω τώρα και για τη "Λάιλα",που κυκλοφορεί σε καλή μετάφραση της έμπειρης Κατερίνας Σχινά [9] για τις εκδόσεις Μεταίχμιο και έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα που απέκτησαν οι δυστυχώς ευάριθμοι ακόμα Έλληνες αναγνώστες της.   
Αυτά τα δυο πρόσωπα,η Λάιλα της οποίας το συγκινητικό και σκληρό παρελθόν αποκαλύπτεται εκτενώς και αρκετά αναλυτικά στο ομότιτλο βιβλίο και ο Τζακ είναι οι πρώτες πόρτες εισόδου στο ζήτημα που θέτει η Ρόμπινσον όντας οι εν δυνάμει αλλά και στην μυθοπλαστική πραγματικότητα της τριλογίας σε διαστήματα της ζωής τους οι άσωτοι,οι άπιστοι Θωμάδες,τα μαύρα πρόβατα κοινωνιών που κατάφεραν το σχεδόν ακατόρθωτο,που έχουν έρθει αρκετά κοντά στην αλήθεια του Θεού που τιμούν. Μαζί τους, δίπλα ή απέναντι στον Τζον Έιμς και τον Ρόμπερτ Μπάουτον στέκονται και άλλοι άνθρωποι,ιδεολογικοί φίλοι  μα και εχθροί, προσωποποιημένες απορίες, ατέλειες ή νοηματικά κενά της πίστης, που έχει μπει στο μικροσκόπιο της συγγραφέως και ερευνάται το εύρος και η ανθεκτικότητά της. Αν υπάρξει συνέχεια της κεντρικής αφήγησης κι αυτή στηριχτεί σε ανατροπές από γεγονότα που ο (σωματικός) θάνατος του Τζον Έιμς μπορεί να πυροδοτήσει- θυμίζω πως ο πάστορας είναι γέροντας- θα δώσουν,έτσι νομίζω, την ολοκληρωμένη Γκίλιαντ και ό,τι αυτή σαν ενιαία, καθολική ιδέα συμβολίζει.
Μέσα στην ρευστότητα των προσώπων και τα ομολογημένα και ανείπωτα πάθη και λάθη τους και βεβαίως το σημειωτικό τους βάθος η Λάιλα και ο Τζακ και ,από μια λιγότερο σύνθετη οπτική, και η ήσυχη Γκλόρι,είναι ο καθένας για τους δικούς του λόγους τα χαρακτηριστικά μαύρα πρόβατα, είναι οι πιο πρόσφοροι να είναι οι κατ΄εξοχήν βασανισμένοι της γενιάς και της σειράς τους,οι από την ανάποδη εκλεκτοί σε μια μεγάλη προς τα πίσω οικογενειακή γραμμή σε παράλληλη από ένα σημείο και μετά πορεία στις ακανθώδεις διαδρομές της ζωής τους. Είναι οι δοκιμασίες της πίστης των δυο ιερωμένων,οι τριγμοί του ίδιου του καλβινιστικού οικοδομήματος σε δεύτερη και τρίτη ανάγνωση, και του χριστιανικού γενικότερα παρά τις επιμέρους δογματικές διαφορές του.
Στον κυματοθραύστη Γκίλιαντ απαγκιάζουν μα και δοκιμάζονται όλοι και περισσότερο αυτές οι τρεις ψυχές.Η Λάιλα πρώτη έρχεται και φωλιάζει πεινασμένη,ρακένδυτη,ορφανή,κυνηγημένη και βουτηγμένη στον φόβο και στην άγνοια-δεν ξέρει τους γονείς της,δεν έχει συγγενείς,την έχει μεγαλώσει η επίσης κυνηγημένη και αγράμματη γυναίκα,έχει δουλέψει σε πορνείο,έχει γίνει υπηρέτρια και εργάτρια χωρίς να καταφέρνει να δει άσπρη μέρα- μα τουλάχιστον όσο ζει ο Τζον Έιμς παραμένει εκεί,πότε κοντά σε μια ευτυχία που δεν τολμά να την δει ως δική της,πότε ξεμακραίνοντας απ΄ αυτήν και γυρνώντας στο θολό παρελθόν και τις ερινύες του-μα ποιον άλλον εκτός από τον πένητα εαυτό της έβλαψε ποτέ αυτή η γυναίκα;- αντιμέτωπη με το σκληρό και γεμάτο πληγές και αναποδιές χτες της που αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά το δραματουργικό υλικό της "Λάιλα".Η Ρόμπινσον με την μεστά γραμμένη "Λάιλα",το πιο απλό πόνημα της τριλογίας γυρίζει πίσω το ιστορικό ρολόι των ΗΠΑ και σκαλίζει με την γλαφυρή πένα της σκληρές εποχές ρίχνοντας στιβαρές λογοτεχνικές γέφυρες με τους πολύ μεγάλους συγγραφείς της χώρας της ,τον Τζον Στάινμπεκ ας πούμε, που το αριστούργημά του "Τα Σταφύλια της Οργής" μαζί με αρκετά ακόμα σπουδαία μυθιστορήματα ανέβασαν την νεότερη αμερικανική πεζογραφία σε δυσθεώρητα ύψη.

Η ολιγαρκής και που δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με την αλλαγή της τύχης της Λάιλα αντλεί παρά την επιφυλακτικότητά της μια γενναιότητα που ξαφνιάζει και συγκινεί τον αναγνώστη καθώς χτίζεται παρά τον φόβο και την εσωτερική της ανασφάλεια καινούργιο παρόν από την ίδια και τον καλό Έιμς, ένα καθαρό και όμορφο παρόν, που την δένει λίγο λίγο με τον τόπο και βεβαίως τα πρόσωπα, και την δείχνει να (θέλει να) απλώνει ρίζες.
Ο παρορμητικός Τζακ,με άλλου είδους βάρη παραχωμένα όπως όπως στα σακιά της ταραγμένης ψυχής του, επιστρέφει κι αυτός χωρίς κανείς,ούτε κι ο ίδιος, να ξέρει για πόσο και γιατί ακριβώς, κουβαλώντας την ξεροκεφαλιά του-ή μήπως κάτι πιο πολύπλοκο από το πείσμα και την εγωκεντρική αντίδραση,την επανάσταση για την επανάσταση του ατίθασου γιου;-την ατυχία του, την φτώχεια και τις φοβερές ενοχές για το αλλοτινό (αυτο)καταστροφικό φευγιό του και την θλίψη που σκόρπιζε ήδη από τότε στους καλούς ανθρώπους που τον νοιάζονταν.Πατέρα,αδέλφια,μια έγχρωμη γυναίκα που την δακτυλόδειξαν δικοί και ξένοι,ένα παιδί.
Η μυαλωμένη και μοναχική Γκλόρι, παρόλο που δεν έχει σπάσει δεσμούς και δεν έχει στα φορτία του δικού της παρελθόντος την ζοφερότητα των δυο άλλων,γυρίζει κι αυτή για να μείνει οριστικά όπως φαίνεται και να δοκιμάσει να δαμάσει(;),να μετριάσει,να γλυκάνει την μοναξιά στην οποία περικλείστηκε. Έρχονται επομένως κι οι τρεις τους νικημένοι από τον πρώτο γύρο της ζωής τους και είναι μεγάλοι πια, έχουν αρχίσει να ασπρίζουν τα μαλλιά τους και να τους εγκαταλείπει η πρώτη νιότη και η παρηγορητική κι ελπιδοφόρα αποκοτιά της, μοναδικό τους πια μέλημα είναι να πιουν το ύστατο καθαρό νερό,ας το διατυπώσω αλληγορικά και να προσφέρουν μερικές σταγόνες και στους δικούς τους,αυτούς που είχαν την δύναμη της αγάπης εντός τους-τυχεροί αυτοί- και δεν τους έκλεισαν ποτέ την πόρτα.
Το επιχειρούν;Πώς;Με επιτυχία;Γιατί;Με ποιο κόστος,ποιο αντίτιμο;Τι παίρνουν και τι δίνουν οι μεν στους Μπάουτον η δε στον Έιμς όμως κι οι τρεις στην Γκίλιαντ,που δεν είναι πια στα μάτια τους μα και στα μάτια του αναγνώστη η πόλη που εκείνοι απλώς γεννήθηκαν ή περιστασιακά κατοικούν,μια γενέτειρα,μια πόλη σαν τις άλλες των άλλων κοινών και ομοίως ταπεινών μα και γι αυτό σπουδαίων συνανθρώπων τους -στη λογική ότι όλοι είμαστε πλάσματα του ίδιου Δημιουργού -,ένα συγκυριακό καταφύγιο,αλλά o τόπος της κρίσιμης και οριστικής μαρτυρίας,αυτός που ο υπότιτλος του πρώτου βιβλίου σοφά έχει προαναγγείλει;
Ο Τζακ και η Γκλόρι Μπάουτον (και τα αδέλφια τους) είχαν όλα τα υλικά και κυρίως ηθικά εφόδια από το σπίτι τους να γίνουν κάτι άλλο,καλύτερο απ΄αυτό που μοιάζει πως κατάφεραν να είναι στα μέσα σχεδόν της ζωής τους -ένας άντρας με ανεπίλυτα θέματα ο Τζακ και μια γυναίκα μοναχική και θλιμμένη η Γκλόρι- ενώ η Λάιλα Ντολ και μετά Λάιλα Έιμς,η απλή λαϊκή γυναίκα που στερήθηκε σε βαθμό πείνας το ψωμί και στα όρια του αναλφαβητισμού την μόρφωση και η παιδική και νεανική της ηλικία μόνο ξέγνοιαστες δεν υπήρξαν,δείχνει-χάρη στον εκπληκτικό,σοφό, ωραίο γέρο,όπως γλυκά και μαζί ρεαλιστικά αποκαλεί σε όλο το κείμενο η Ρόμπινσον τον Τζον ΄Ειμς;- να ξεφεύγει και να δημιουργεί, εκείνη και με ορατό αποτέλεσμα, το δικό της θαυμαστό κουκούλι αγάπης και φροντίδας για το παιδί της,τον πάστορα σύζυγό της,τους ανθρώπους της Γκίλιαντ.Τον εαυτό της τον ίδιο που επιτέλους μπορεί να ενεργοποιήσει για το συλλογικό και το ατομικό του καλό την ελεύθερή του βούληση.Χωρίς να ξεχνά και δίχως να μισεί,χωρίς να επαίρεται και να κυριεύεται από ματαιοδοξία και αχαριστία.Έστω κι αν δεν (μπορεί να)πιστεύει στον Θεό του καλού της γέρου με τον δικό του άδολο τρόπο.Είναι έτσι όμως;Μπορεί η ίδια να διαμορφώσει το μέλλον της;
Η συμβολή και το θέλημα του Θεού πέρα από τη βούληση του ανθρώπου τι μερίδιο έχουν στην αφήγηση της "Λάιλα";Πότε και πόσο η μια υπονομεύει ή ενισχύει την άλλη;Tι έκαναν ή δεν έκαναν (απέφυγαν ή ενήργησαν και πώς)ο Μπάουτον και ο Έιμς στις ίδιες τους τις οικογένειες,τους πρώτους και πιο κοντινούς στίβους των ιδεών και της πίστης τους;Πού λάθεψαν ή πού έπραξαν (τα)σωστά- και ποια είναι αυτά τα περιβόητα σωστά-,οι αποδεδειγμένα καλοί και πράοι άνθρωποι του Θεού,οι συνειδητοποιημένα αφοσιωμένοι εκπρόσωποί του ;Τι στόχους και ποια όρια είναι σε θέση η Λάιλα Ντολ να βάλει μετά από εφτά χρόνια ειρηνικής ζωής στην Γκίλιαντ; 

Όμως δεν αναρωτηθήκαμε ήδη και μια και δυο φορές για όλα αυτά;[10]
Και αν με ρωτήσετε γιατί, ενώ λέω κάτι συλλαμβάνω τον εαυτό μου να το επαναλαμβάνει και να το κλωθογυρίζει και ανακατεύω μεταξύ τους τόσο πολύ τα τρία βιβλία και τα πρόσωπα και γιατί θέλω διακαώς ,ενώ δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η πολυσχιδής δογματική του χριστιανισμού,να μας οδηγήσει η ευφυής και σεμνή, ως τώρα τουλάχιστον,συγγραφέας σε ένα κύριο δια ταύτα με ένα τέταρτο μυθιστόρημα, συνδέοντας αρμονικά όλα όσα έχουν διατυπωθεί μέχρι τώρα,μυθοπλασία και χριστιανική (έστω καλβινιστική) θεωρία,και γιατί νοιάζομαι για τον  Τζον Έιμς και τον μικρούλη γιο του,τον αδελφικό του φίλο Μπάουτον,τον Τζακ,τη Γκλόρι και τη Λάιλα, και θέλω όλοι οι άνθρωποι που έτυχαν στο διάβα τους, και τους έκαναν ή έλαβαν κι εκείνοι απ΄ αυτούς καλό ή κακό,να κρατηθούν σαν χαρακτήρες και τόπος/σκηνικό δράσης και κολυμβήθρα εξαγνισμού σε ένα ακόμα μυθιστόρημά της,και γιατί, με μια λέξη, ιδεολογικοποιώ κι εγώ την Γκίλιαντ και την δέχομαι σαν πανανθρώπινο σύμβολο,θα σας απαντήσω χωρίς να διστάσω: επειδή αυτοί όλοι είμαστε εμείς στις καλές και κακές εκδοχές στο παρελθόν,παρόν και μέλλον της ανθρωπότητας ,σ΄ένα μέλλον που δεν μπορεί παρά να το ονειρευόμαστε ,ό,τι κι αν πιστεύουμε ή κι αν δεν πιστεύουμε, καλύτερο.
Επειδή η Γκίλιαντ είμαστε εμείς.Και είναι απλό και φανερό.Επειδή όλοι σε μια Γκίλιαντ εντός μας και παντού γύρω καλούμαστε να αναμετρηθούμε με τους δαίμονες και τους αγγέλους μας,σαν τους Μπάουτον και τους Έιμς των βιβλίων της Ρόμπινσον τότε σε μια χώρα που είναι συγκεκριμένη,μα πλέον κι εδώ και τώρα παντού σ΄έναν κόσμο που παγκοσμιοποιήθηκε από τους ηγέτες του άρον άρον χωρίς να ερωτηθούν οι πολίτες,όμως οδηγείται σε πολύπλευρο φιάσκο γιατί δεν τον ένωσαν αληθινά και ανιδιοτελώς και δεν τίμησαν τα ιδανικά που ισχυρίστηκαν πως χάριν αυτών το έκαναν.


President Obama and Marilynne Robinson at the Iowa State Library, Des Moines,
September 2015
[1]
  • "Housekeeping"(1980) 
  • "Gilead"(2004)
  • "Home" (2008) 
  • "Lila" (2014) 
[2]
  • "Mother Country: Britain, the Welfare State, and Nuclear Pollution" (1989)
  • "The Death of Adam: Essays on Modern Thought" (1998)
  • "Absence of Mind: The Dispelling of Inwardness from the Modern Myth of the Self " (2010)
  • "When I Was a Child I Read Books: Essays" (2012)
  • "The Givenness of Things" (2015)





[3]Ο Μπαράκ Ομπάμα (ο ποιοτικότερος,νομίζω,και πάντως όχι με πολιτικά κριτήρια κρινόμενος ως προς αυτό) ως τώρα πρόεδρος των ΗΠΑ,διαβάζει Ρόμπινσον κι αυτός-εμ,ποιος θα διάβαζε, ο Ρήγκαν ή οι ανεκδιήγητοι Μπους;- και καθώς είναι αναμφίβολα επικοινωνιακός και εγγράμματος ο πρώτος μαύρος πρόεδρος,ιδού του λόγου το αληθές και να δόξες,τιμές και μεγαλεία και για την λευκή, μετρημένη,διαλεκτική καλβινίστρια Μέριλιν: 

[4]Ίσως το όνομα Lila που διάλεξε η Ρόμπινσον για την ηρωίδα της να μην είναι τυχαίο,ίσως είναι εμπνευσμένο από το λουλούδι lily που στην κοινή, παγκόσμια χριστιανική παράδοση συμβολίζει την αναγέννηση και την αγνότητα.

[5]Κι ύστερα από τον Καλβίνο ήρθε κι εκείνος ο αθεόφοβος ο Μαρξ και μίλησε για εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και τάξεις που παλεύουν μεταξύ τους, χωρίς βέβαια να μπορεί να εξηγήσει, μη βάζοντας τον Θεό στις υποθέσεις του (κανένα Θεό),το ίδιο πρακτικά και βολικά την μεταφυσική και ατελείωτη σφοδρότητα με την οποία γίνεται αυτό από την αρχή του κόσμου.

[6]Δεν έχω πειστεί ότι οι ΗΠΑ έχουν αλλάξει,ότι δεν είναι πάντα μια συντηρητική και κρυψίνους αν και φωνακλάδικη και ιδιαίτερα καταναλωτική και εγκόσμια κοινωνία,τουλάχιστον στα βασικά της πολιτικής τους οντότητας και της δομής του κοινωνικού τους ιστού.
Ο τρόπος που βλέπουν την θρησκεία, για παράδειγμα,εκατομμύρια Αμερικανοί (σ΄εμένα που ζω εδώ, σε σταυροδρόμι Ιστορίας,στην κοίτη του σπουδαιότερου εκ των πολιτισμών)ο τρόπος τους μοιάζει με... χόμπι και η ωραία και πλούσια σε πόρους χώρα έχει καταγραφεί στο μυαλό μου σαν ένα άναρχο ακόμα χωνευτήρι πολιτισμών και ποικίλης κουλτούρας από κάθε σημείο του πλανήτη.
Η τελική εκτίμηση της επιτυχίας της αφομοίωσης των επιρροών τους δεν είναι κάτι που η δική μας γενιά θα κάνει αλλά αυτό όλο το ζύμωμα από μόνο του έχει σημασία για την περαιτέρω εξέλιξη της αμερικανικής λογοτεχνίας ,που μπολιασμένη τέλεια από την ευρωπαϊκή και την πρώτη δική της περίοδο ενδέχεται να είναι με προβάδισμα η ανθηρότερη λογοτεχνία ενός κοντινού μέλλοντος.

[7]Μέριλιν Ρόμπινσον πρωτοδιάβασα το 2010-τυχαία ,δεν είχα ιδέα ούτε για την ίδια ούτε για το αριστούργημά της,την "Γκίλιαντ"- είχα τότε ακόμα το βιβλιοπωλείο και μου είχαν παραγγείλει ένα παιδικό από τις εκδόσεις Εν Πλω κι ανέβηκα στην Αθήνα στο χώρο τους να πάρω το παιδικό,είδα το "Γκίλιαντ" και κάτι μου έκανε,που λένε, και το πήρα για μένα κι από τότε την θεωρώ κορυφαία και ιδιαίτερη.Ακολούθησε μετάφραση και σε δεύτερο βιβλίο της από τις εκδόσεις Εν Πλω,"Στο Σπίτι" και το πήρα κι αυτό αν και στο μεταξύ είχα διαβάσει στα αγγλικά όλα τα μυθιστορήματά της διότι δεν μπορούσα να ξέρω αν οι εκδόσεις Εν Πλω θα συνέχιζαν να την εκδίδουν.Την σκυτάλη από τις καλές εκδόσεις Εν Πλω την πήρε μόλις φέτος το δραστήριο Μεταίχμιο και έτσι έχουμε, όπως ήδη έγραψα πιο πάνω, και την "Λάιλα" από την Κατερίνα Σχινά,η οποία θα μεταφράσει, έτσι διάβασα κάπου, και το "Housekeeping" (1980) αλλά εκ νέου και τα δυο πρώτα της τριλογίας της Γκίλιαντ.
Κι ενώ δεν ασχολούμαι (κι ας εκτιμώ αυτούς που το κάνουν γιατί έχει το ενδιαφέρον του) με τα δευτερεύοντα, όπως τα αποκαλώ,ενός βιβλίου -ποιος εξέδωσε τι,πότε,σε ποια μετάφραση είναι έτσι και σε ποια αλλιώς κι αν στην τάδε σελίδα είχε το δείνα λαθάκι άρα είναι συλλεκτική η έκδοση κτλ κτλ-, αλλά με νοιάζει κατά 99,5% το περιεχόμενό του,επειδή διαβάζοντας-αφήστε με να το πιστεύω, παρακαλώ- θέλω να γίνομαι λιγάκι καλύτερος κι όχι περισσότερο πληροφορημένος άνθρωπος,εν τούτοις έχω την Ρόμπινσον και στο πρωτότυπο και στις μεταφράσεις του Εν Πλω και την "Λάιλα" από το Μεταίχμιο τώρα και θα αποκτήσω κι ό,τι άλλο βγει.Άμεσα,ελπίζω,το "Housekeeping" αν και θα ήθελα και τα μη μυθοπλαστικά της έργα στα ελληνικά (διότι όταν επιχειρείς στο πρωτότυπο χρειάζεσαι συνεχώς λεξικό όσο κι αν ξέρεις την γλώσσα,πράγμα πολύ σπαστικό,θα το έχετε βιώσει, φαντάζομαι).

[8]Στις βιβλιοπαρέες και τις λέσχες ανάγνωσης ,δεν πήρα δα και καμιά ντουντούκα.

[9]Αν ισχύει ότι η Κατερίνα Σχινά θα μεταφράσει εκ νέου και τα δυο πρώτα της τριλογίας θα ήθελα να της ζητήσω να σκεφτεί κάτι καλύτερο από το "Στο Σπίτι" σαν τίτλο για το "Home".Το γιατί δεν χρειάζεται να το εξηγήσω,είναι φανερό.Εξάλλου νομίζω ότι γίνεται.

[10]Το κείμενο της Ρόμπινσον  με έκανε να γυρίζω ξανά και ξανά στο βασικό ερώτημα με τα δεκάδες υποερωτήματα:ποιος αποφασίζει για τον άνθρωπο;O ίδιος που βεβαιωμένα υπάρχει και βασανίζεται ή ευτυχεί στην ζωή του ή ο Θεός (του) που όμως για να τον κατανοήσει μεσολαβεί η Πίστη; Και ποια είναι η σωστή Πίστη;Έχει δίκιο ο Καλβίνος και οι συνεχιστές της σκέψης του ή καλά τα είπαν άπαξ οι Ορθόδοξοι Πατέρες που του σούρνουν τα εξ αμάξης;Κι αν τα αγνοεί κάποιος όλα αυτά;Θα καεί στην Κόλαση; Δεν μπορεί να ελπίζει σε τίποτα;
Και πολλά ακόμα,σοβαρότερα ή αφελέστερα, που εξαιτίας τους συνειδητά δεν συμμάζεψα/ευπρέπισα (ή αν προτιμάτε δεν το έκανα να δείχνει ευάερη και ευήλια συμβατική κριτική,μπλιαχ,μα κατεβατό αχταρμικό,αυθόρμητο,πότε συναισθηματικό και πότε λογικό) το δικό μου κείμενο, ακριβώς για να αποδείξω στο ελάχιστο δυνατό το μεγαλείο της γραφής της και τον πλούτο,τον καταιγισμό των ποικίλων σκέψεων που προκαλεί η σύνθετη και θαρρετά στρατευμένη λογοτεχνία της Ρόμπινσον στον αναγνώστη που διαβάζει και πίσω από τις ωραίες λέξεις των μυθιστορημάτων.

Σχόλια

  1. Ανώνυμος14/7/16 10:12

    Άσχετο με το θέμα που αναπτύσεις εδώ αλλά σου στέλνω ένα λινκ που μάλλον θα σε ενδιαφέρει
    http://amitavghosh.com/blog/
    δείχνει τον κόσμο από άλλη σκοπιά και άποψη.
    Όσο για την Μέριλιν Ρόμπινσον δεν έχω διαβάσει αλλά έτσι όμορφα που τα αναλύεις θα συμπεριλάβω τα βιβλία της στον κατάλογό μου και με την πρώτη ευκαιρία θα τα διαβάσω.
    ευχαριστώ
    Σουμέλα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σουμέλα,να΄σαι καλά,έτσι ακριβώς.Βλέπω σκαλίζεις κι εσύ στη μπλογκόσφαιρα,για πρότεινε sites,για πρότεινε.Ανυπομονώ για τις εντυπώσεις σου από την πολυσυζητημένη Ρόμπινσον.

      Διαγραφή
    2. Ανώνυμος17/7/16 16:06

      Ένα άλλο λινκ πολύ αξιόλογο είναι https://sarantakos.wordpress.com/
      μάλιστα σήμερα μιλάει για τον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο.
      καλή Κυριακή
      Σουμέλα

      Διαγραφή
    3. Α,σ΄ευχαριστώ.Τον Σαραντάκο γενικά τον παρακολουθώ αλλά δεν πήρα είδηση το σημερινό του.Καλή Κυριακή Σουμέλα,έχετε τουλάχιστον καλό καιρό;

      Διαγραφή
  2. Ναι επιτέλους αρχίζει δειλά δειλά να καλοκαιριάζει αλλά θα κρατήσει 3,4 μέρες και μετά λίγο φθινόπωρο και πάει λέγοντας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Περιγράφει τη σχέση δύο ανθρώπων που προέρχονται από πολύ διαφορετικούς κόσμους.
      Περιγράφει τη ζωή των φτωχών, των απόκληρων, των καταφρονεμένων. Μέχρι τη μέση πίστεψα ότι ένας καινούργιος Στάινμπεκ γεννιέται, αλλά στη συνέχεια με ενόχλησε το βαρύ φορτίο της θρησκευτικότητας που κουβαλάει όλο το βιβλίο. Θα μπορούσε να είναι πιο σύντομο και περιεκτικό.
      Δεν ξέρω μπορεί και να την αδικώ.
      Αυτό που μου άρεσε (το αναφέρει και ο κύριος Ζουμπουλάκης) είναι ότι η Λάιλα δεν απορρίπτει την προηγούμενη ζωή της αλλά την νοσταλγεί και πονάει αυτούς που άφησε πίσω της. Δείχνει αποδοχή και σεβασμό στην ταυτότητα της διαφορετικής πραγματικότητας.
      Παρεμπιπτόντως πριν καιρό διάβασα το βιβλίο του κου Ζουμπουλάκη "Η αδελφή μου", ένα βιβλίο βαθιά ανθρώπινο.
      Καλό φθινόπωρο
      Σουμέλα

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου