"Η Θάλασσα",Τζων Μπάνβιλ


Υψηλής αισθητικής μυθιστόρημα η "Θάλασσα" του  Τζων Μπάνβιλ και αριστοτεχνικά γραμμένο αποτελεί πια, δεκαεφτά χρόνια αφότου κυκλοφόρησε,υπόδειγμα σύγχρονης γραφής στα πλαίσια μιας λογοτεχνίας άρτιας από κάθε πλευρά.Η "Θάλασσα" αν και είναι ένα ιδιαίτερα μελαγχολικό βιβλίο κάνει τον αναγνώστη να ευφρανθεί με τη μεστή γλώσσα και την άψογη τεχνική της,να συγκινηθεί αβίαστα και να νιώσει εν δυνάμει δικές του τις καταστάσεις και τις δοκιμασίες του ήρωα ωθούμενος όχι δασκαλίστικα-κάτι τέτοιο δεν διαπερνά τις λέξεις ούτε σαν υποψία-, σε ταύτιση και συλλογισμό για την απώλεια και τον θάνατο.Τον κάνει να φανταστεί ή να θυμηθεί(αν είχε την ατυχία να ξέρει) πώς είναι να παλεύει κάποιος βυθισμένος σε ηθελημένη ή αθέλητη μοναξιά με το πένθος.Κάποιος που μένει πίσω.Γιατί βέβαια αυτός είναι που έχει το πρόβλημα και τις ενοχές αν υπάρχουν·εκείνον βαραίνουν οι τύψεις για τον χρόνο που ίσως δεν διέθεσε σ΄όποιον έφυγε,για τις μικρότητες και τα λόγια που ειπώθηκαν·αυτός κουβαλά γλυκές ή πικρές αναμνήσεις σαν πρώτη ύλη σ΄ένα χαρμάνι μνημών και απολογισμών απ΄όλο τον μέχρι τότε βίο του,που γιγαντώνουν θλίψη και  πόνο σε κάθε εκδοχή.
Στην "Θάλασσα" ο Μπάνβιλ συνθέτει με περίτεχνο τρόπο μοτίβα πένθους και οδύνης κεντημένα με αψεγάδιαστη ψιλοβελονιά στον φορτωμένο με ασχήμιες καμβά της δυτικής μας κουλτούρας που δεν είναι συμφιλιωμένη με τον θάνατο σαν αυλαία της ζωής,ειδικά όταν είναι αποτέλεσμα αρρώστιας ή ατυχήματος.Όταν έχει επέλθει το τέλος του αγαπημένου προσώπου με το οποίο ο ήρωάς του,ο ιστορικός τέχνης Μαξ Μόρντεν,πορεύτηκε σε έγγαμη ζωή και πια οδεύει στο γήρας έχοντας μπει στην μοναξιά από την χηρεία και το αναπόφευκτο φευγιό της κόρης για το άνοιγμα των δικών της φτερών,τότε σαν θάλασσα πότε γλυκιά και ήρεμη πότε φουρτουνιασμένη κι άγρια τον κατακλύζουν οι αναμνήσεις από την αρχή της ζωής του.
Ο Μόρντεν έχει ξαναβιώσει την οδύνη του θανάτου κι έχει πολλούς παραπάνω λόγους από τους συνήθεις των μεσήλικων ανθρώπων που μένουν πίσω, να γυρίσει στην νιότη του.Στα χρόνια της αθωότητας που όμως ο θάνατος των συντρόφων στο παιδικό παιχνίδι τα σημάδεψε ανεξίτηλα δίχως τότε να μπορέσει να ανακόψει την πορεία του προς ένα μέλλον,που τώρα εκ των πραγμάτων, περασμένα πενήντα, δεν μπορεί να περιμένει από πουθενά.O Μαξ εκείνη την πρώτη φορά ήταν θωρακισμένος από την νιότη και την ορμή και ελπίδα που αυτή σέρνει πάντα μαζί της για όλα. Τώρα έχουν αλλάξει πολλά,έχει μεγαλώσει,έχει αρχίσει να μετρά αντίστροφα και είναι μόνος σ΄αυτό, αντίπαλος και σύμμαχος του εαυτού του.Επιστρέφει, για να γαντζωθεί στο τέλος απ΄αυτόν τον γυρισμό-σωσίβιο,στον τόπο και χρόνο της παιδικής του ηλικίας όταν η γυναίκα του πεθαίνει από την κωλο-αρρώστια που την βρίσκει σε μια μάλλον καλή αν και μεταβατική περίοδο της ζωής τους.Η αρρώστια ήταν ύπουλη,εκμηδένισε σωματικά και ψυχικά την Άννα,έκανε τεράστιο κακό και στον Μαξ και έβγαλε στην επιφάνεια προβλήματα που ακόμα κι ένα ζευγάρι σαν αυτούς,που μέτρησε χρόνια και χρόνια συντροφικότητας,είχε επιδέξια βαλμένα κάτω από τις χαρές του.Να όμως που τα δύσκολα ανέβηκαν αμέσως  πάνω πάνω στον μακρύ κατάλογο των κοινών στιγμών και έκρυψαν, σ΄αυτή την φάση,με την σκιά τους τις καλές.
Ο Μόρντεν πενθεί με τον δικό του ανεκδήλωτο σωματικά τρόπο,προσπαθώντας να μην φορτώσει την απέραντη θλίψη του σε κανέναν, κυρίως στην κόρη τους που τον συνοδεύει στον πηγαιμό στο ταξίδι στο Μπάλιλες,το παραθαλάσσιο χωριό που έμενε όταν ήταν παιδί.Ο Μαξ επιστρέφει στο τοπίο του τότε και στην πλούσια οικογένεια Γκρέις που τον είχε εντυπωσιάσει με το κοσμοπολίτικο στυλ και την ταξική άνεσή της απέναντι σ΄ένα φτωχό παιδί όπως ήταν αυτός.Θυμάται πώς άβγαλτος εκείνος έφηβος κι άμαθος στα χούγια των πλούσιων,θαμπωμένος από την φιτζεραλντική γοητεία των Γκρέις, την διαφορετικότητα αλλά και την κίβδηλη φιλικότητά τους προς αυτόν, ερωτεύτηκε την μυστηριώδη και θεϊκή στα μάτια του Κόνι Γκρέις και πώς έγινε κολλητός με τα δίδυμα παιδιά τους,την ζωηρή, απείθαρχη Χλόη και τον συνεσταλμένο Μάιλς που δεν μιλούσε ποτέ.
Η Χλόη ήταν ο αληθινός και με ανταπόκριση πρώτος του έρωτας και ό,τι μοιράστηκαν το θυμάται έντονα ενώ παράλληλα ανακαλεί πολλά και σημαντικά κομμάτια της ζωής του με την δυναμική Άννα με την οποία απόκτησε την ντροπαλή και λιγάκι ατσούμπαλη Κλερ που υπεραγαπά και της οποίας τον κουλτουριάρη,όπως χαρακτηρίζει απαξιωτικά,φίλο δεν χωνεύει,τι κλασικό και μαζί χαζό και παιδιάστικο,Θεέ μου,ο μπαμπάκας που δεν ανέχεται τον κλέφτη της αποκλειστικής αγάπης της κόρης,πόσο όμορφα γράφει και γι αυτό ο Μπάνβιλ χωρίς να το ζορίζει,πόσο απλά και φυσικά το εντάσσει και αυτό στην υπέροχη αφήγησή του.
Ο Μαξ θυμάται παλιές ερωμένες,φίλους κι ανασκαλεύει και την επαγγελματική του πορεία σαν ιστορικός τέχνης συστήνοντας και σε μας,ιδού, τον Γάλλο ζωγράφο Πιέρ Μπονάρ που η εργασία του γι αυτόν δεν φαίνεται να ολοκληρώνεται ποτέ.Παραλληλίζει την ζωή του και τον έρωτά του για την δυναμική Άννα με τον έρωτα του Μπονάρ και της Μαρτ ντε Μελινί.Και πενθεί για την Άννα.Πενθεί για την Χλόη και τον Μάιλς.Πενθεί μ΄έναν τρόπο σχεδόν βουβό, αλλιώτικο,ελκυστικό από μια πλευρά,ναι,παράξενα αξιοπρεπή και γοητευτικό που σε συγκινεί δίχως να κάνει τον παραμικρό σαματά.
Το ξενοδοχείο στο οποίο ο Μαξ καταλύει είναι το παλιό σπίτι των Γκρέις που μετά τον θάνατο των δίδυμων σκόρπισαν και χάθηκαν κι αυτοί τρελαμένοι από τον αδόκητο χαμό των παιδιών τους.Τώρα εκεί είναι και η Ρόουζ που είναι ...όμως όχι,ας μην αποκαλύψουμε τίποτα περισσότερο, όχι επειδή υπάρχει κανένα δυσεπίλυτο αστυνομικό μυστήριο μα χάριν της ομορφιάς της αφήγησης και του τρόπου με τον οποίο ο Μπάνβιλ συνδέει το παρελθόν και το παρόν του ήρωά του που στο Μπάλιλες συναντά τον συνταγματάρχη Μπλάντεν,την δεσποινίδα Βάβασουρ,την Αβρίλ και τον Ντουίγκναν, την Μπαν,πρόσωπα καινούργια και παλιά που κουβαλάνε την ανάμνηση των Γκρέις και έχουν το μερτικό τους στον θάνατο της Χλόης και του Μάιλς.Μαζί τους ο Μαξ βυθίζεται σ΄ένα εξόχως σιωπηλό σύμπαν πόνου στο οποίο έχει τρυπώσει/καταφύγει/κρυφτεί καθένας απ΄αυτούς και πασχίζει να σηκώσει πρωτίστως το δικό του βαρυφορτωμένο σακί δίχως να αδιαφορεί για τους άλλους κι αυτά που περνάνε εκείνοι.


"Τραπέζι Μπροστά από το Παράθυρο",Πιέρ Μπονάρ,1934-35

Η "Θάλασσα" γράφτηκε το 2005 και αποδείχτηκε όχι ένα ακόμα πανέμορφο, διαχρονικό βιβλίο μα επιχείρημα των δονκιχώτηδων που υπερασπίζονται το μυθιστόρημα σαν είδος με αξία και επιμένουν πώς δεν προσφέρονται όλα στην εκατόμβη των σουξέ.Συγγραφείς σαν τον Μπάνβιλ που είναι λογοτέχνες κι όχι διεκπεραιωτές αγοραπωλησίας ψυχαγωγικών προϊόντων με ημερομηνία λήξης αποδεικνύουν ότι γράφονται και στις μέρες μας ασυμβίβαστα βιβλία που δεν θα τους βρει κανένας μας ψεγάδια για το ένα τους και τ΄άλλο τους. Βιβλία που χαρίζουν αισθητική απόλαυση και αναγνωστικό ταξίδεμα απλόχερα όμως δεν αφήνουν κανένα περιθώριο και στον πιο κακόπιστο να αμφιβάλει για τις προθέσεις,την δομή και το δια ταύτα τους,ούτε για μεσοβέζικες κρίσεις τύπου θα δούμε κι ίσως να εννοεί αυτό ή μπορεί να ήθελε να πει το άλλο κι άντε να τα βρεις*.Βιβλία που είτε αρέσουν είτε όχι στον καθένα μας ξεχωριστά διακρίνουμε όλοι ότι η λογοτεχνική τους αξία είναι πάνω απ΄αυτό το μ΄ αρέσει δεν μ΄αρέσει,γιατί -ας μην το ξεχνάμε-,η ευχαρίστησή μας η ατομική,το ποιο βιβλίο μας αγγίζει και ποιο όχι,δεν σχετίζεται απαραίτητα με το επίπεδο της λογοτεχνίας που υπηρετεί. Αυτό  είναι ένα διαφορετικό ζήτημα για το οποίο οι συζητήσεις και οι έριδες δεν θα πάψουν ποτέ αλλά στην περίπτωση της "Θάλασσας" , θαρρώ,έχει λυθεί  εξαρχής.
Για να είμαι ειλικρινής αδυνατώ να φανταστώ συγγραφέα και αναγνώστη που η "Θάλασσα" δεν θα τους άγγιζε παρόλο που στους καιρούς μας διαβάζουμε όλο και πιο αλλοτριωμένα, πιο χομπίστικα, παράγουμε δηλαδή και καταναλώνουμε ανακυκλωμένη μαζική κουλτούρα, και συχνά ως εκεί  μόνο.
Ποιος στην εποχή του απροκάλυπτου ατομικισμού που αποδεχτήκαμε,θα άφηνε έτσι εύκολα την Λογοτεχνία να τον συνεπάρει και εμπνεόμενος απ΄αυτήν θα θυσίαζε την όποια βολή του για να πολεμήσει ανεμόμυλους; 

*Πού να τα βρεις...Δεν υπάρχουν στις πιο πολλές περιπτώσεις και λυπάμαι ειλικρινά που το λέω αυτό.Απλά μπαίνουμε στην γελοία κατά βάθος μπλόφα της επιείκειας γιατί είμαστε τέτοιοι ως χαρακτήρες ή γιατί τυχαίνει να γνωρίζουμε κάποιον από τους συντελεστές σαν φυσικό πρόσωπο-τον συγγραφέα,τον μεταφραστή,τον επιμελητή και λοιπούς από τον μικρό στην Ελλάδα κόσμο του βιβλίου-, κι επειδή ξέρουμε πόσο κουράστηκε για ό,τι εμείς βρήκαμε μέτριο ή και κακό,μασάμε τα λόγια μας αντί να επιχειρηματολογήσουμε σοβαρά,δίχως εμπάθειες και προσβολές, πέρα και πάνω από πρόσωπα για να στηρίξουμε την κριτική μας -γιατί η λογοτεχνία χρειάζεται πάνω απ΄ όλα την κριτική εκείνων στους οποίους απευθύνεται και αυτοί είναι πρώτα και κύρια οι αναγνώστες-, ξέροντας εμείς ότι ο άνθρωπος που θα μιλήσουμε για ή σ΄ αυτόν δεν (έχει μάθει να) δέχεται παρά μόνο κολακείες.Και τι κάνουμε τελικά;Συνεισφέρουμε άθελά μας, με μια εκμαιευμένη από τις συγκυρίες επιείκεια,σ΄ έναν φαύλο κύκλο και τρέφουμε έτσι ένα σαρωτικό και ζημιογόνο φαινόμενο που εγώ ονομάζω απολογοτεχνοποίηση της γραφής και της ανάγνωσης, καταλαβαίνετε, ελπίζω ,τι εννοώ.


Σχόλια

  1. Είναι εξαιρετικό και τόσο απλά ανθρώπινο! Σπουδαίος ανατόμος ο Μπάνβιλ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Καλημέρα αγαπητή Κατερίνα.Πράγματι.Είχα διαβάσει και το "Άπειροι Κόσμοι". Νομίζω ότι αξίζει να ασχοληθεί κανείς πιο συστηματικά μαζί του και θα προχωρήσω και σε τρίτο, τέταρτο κτλ.Τι έχεις διαβάσει,τι προτείνεις για την συνέχεια;

      Διαγραφή
    2. Θα πρότεινα την Τριλογία των επαναστάσεων, για Κοπέρνικο, Νεύτωνα και Κέπλερ. Μεγάλο βιβλίο, έχει κάνει πολλή δουλειά, πολλή μελέτη για να παρουσιάσει τον άνθρωπο πίσω από την επιστήμη που υπηρετεί ο καθένας. Εμένα μου άρεσε πολύ το βιβλίο αυτό, και μάλιστα θυμάμαι ιδιαίτερα ότι ξεχώρισα το κομμάτι για τον Κοπέρνικο. Το συνδύασα μάλιστα με τους Υπνοβάτες του Καίσλερ, που επίσης αναφέρεται στον Κοπέρνικο (είχα γράψει εδώ: http://katerinatoraki.blogspot.gr/2013/06/blog-post_7.html).
      Καλημέρα. Καλό μήνα. Καλή Πρωτομαγιά!

      Διαγραφή
    3. Επίσης, ξέχασα να σημειώσω στο προηγούμενο κάτι. Για τον Μπάνβιλ ως άνθρωπο, ως προσωπικότητα, ως πολιτικό ον, ως Ιρλανδό, αξίζει ν' αναζητήσει κανείς τη συζήτηση που είχε κάνει με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη για τη σειρά "Οι κεραίες της εποχής μας".

      Διαγραφή
    4. Ωραία η ανάρτησή σου για τους Υπνοβάτες,να΄σαι καλά.Θα σε ακούσω και θα αναζητήσω σε βιβλιοπωλεία την "Τριλογία των επαναστάσεων"η οποία όπως μου είπαν στον Κέδρο είναι εξαντλημένη.Τώρα που παρακολουθώ μια συγκεκριμένη θεματική ενότητα στο ΕΑΠ (λέγεται "Οι Επιστήμες της Φύσης και του Ανθρώπου στην Ευρώπη")θα κουμπώσει ως ανάγνωση μια χαρά!Είδα και την εκπομπή,υπέροχη, και βέβαια ξανασυνειδητοποίησα την προσφορά του Χρυσοστομίδη στα ελληνικά γράμματα.
      Κατερίνα μου,σ΄ευχαριστώ πολύ.

      Διαγραφή
    5. Δεν ήξερα ότι έχει εξαντληθεί η Ιστορία των επαναστάσεων, μπορεί πάντως να το βρεις και σε βιβλιοθήκες. Η βιβλιοθήκη στο Ίδρυμα Ευγενίδη π.χ. το έχει (δανεισμένο δείχνει, όμως μπορείς να κάνεις κράτηση). Όσο για τον Χρυσοστομίδη, άφησε κενό κατά τη γνώμη μου, και δεν χρησιμοποιώ εύκολα τέτοια λόγια.
      Το πρόγραμμα στο ΕΑΠ πρέπει να είναι πολύ ενδιαφέρον! Πολλή δουλειά, πολύ διάβασμα, καλή δύναμη σου εύχομαι.

      Διαγραφή
  2. πράγματι πολύ ωραίο το βιβλίο έχει χρόνια που το διάβασα κι ακόμη θυμάμαι εικόνες.Διάβασα και το "Αρχαίο φως" γεμάτο λυρισμό και υπόγειο χιούμορ. Όσο για τα βιβλία που προτείνει η Κατερίνα Τοράκη με την πρώτη ευκαιρία θα τα αγοράσω.
    Σουμέλα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σουμέλα μου,τι κάνεις;Πάντα εκτός Ελλάδας;Μας τιμάς που παρακολουθείς με τόση αγάπη τα ιστολόγιά μας,να΄σαι καλά.Με βάζεις σε πειρασμό να διαβάσω και το "Αρχαίο φως",μου αρέσει πραγματικά η γραφή αυτού του ανθρώπου,μου "πάει".

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου