"Οι δυο Φίλες και η Υπόθεση Φαρμακείας", Άλφρεντ Ντέμπλιν (1878-1957) /Alfred Döblin,"Die beiden Freundinnen und ihr Giftmord"




Το 1919 ύστερα από πέντε χρόνια αιματοκυλίσματος που όμοιό του δεν έχει  ως τότε ζήσει η Ευρώπη και έξι ολόκληρους μήνες μετά από δραματικές διαβουλεύσεις στις οποίες οι ηττημένοι δεν παίρνουν μέρος υπογράφεται στις Βερσαλίες η ομώνυμη συνθήκη ειρήνης η οποία κλείνει τυπικά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο επιβάλλοντας στην Γερμανία μια από τις πλέον ταπεινωτικές συνθηκολογήσεις στην ιστορία της, δίχως να επιλύει τα μείζονα θέματα που ταλανίζουν τα ευρωπαϊκά κράτη και προδιαγράφοντας στην ουσία τον νέο κύκλο αίματος που θα αφανίσει ξανά την Ευρώπη σε μια εικοσαετία, με την εξωφρενική και θλιβερή άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933 να επιταχύνει το ξέσπασμα του πιο φονικού πολέμου της ανθρωπότητας.
Το μεσοδιάστημα,από την παραίτηση του Κάιζερ Γουλιέλμου Β' τον Νοέμβριο του 1918 ως το 1933, η Γερμανία -των χορτάτων,φιλοπόλεμων αυτοκρατόρων και των θιασωτών τους από την μια και των επαναστατημένων εργατών που ονειρεύονται μια καλύτερη ζωή από την άλλη-,βρίσκεται στο επίκεντρο των ανακατατάξεων σε μια ήπειρο που κοχλάζει όσο ποτέ άλλοτε και θα βιώσει πρωτόγνωρη γι αυτήν πολιτειακή κατάσταση που θα μείνει στην Ιστορία ως η περίοδος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.Αυτή αν και δεν θα καταφέρει να διασφαλίσει μακροημέρευση της ειρήνης, θα βάλει την σφραγίδα της σε μια συναρπαστική πολιτισμική παρακαταθήκη που εφεξής  οι μελετητές  θα αποκαλούν κουλτούρα της Βαϊμάρης.
Η πρώτη δημοκρατία της Γερμανίας λοιπόν όπως και να΄χει,όπως κι αν το προσεγγίσει ιστορικοπολιτικά ο σημερινός αναγνώστης είναι γεγονός.Και στην 16χρονη διάρκειά της ένας αναμφίβολα τσακισμένος λαός που βεβαίως προκάλεσε αλλά και υπέστη εξαθλίωση και που δεν εννοεί ή δεν θέλει ή δεν τον αφήνουν να καταλάβει πώς βρέθηκε σε τέτοια δεινή θέση και ο ίδιος και έχοντας αφήσει 20.000.000 ανθρώπους τραυματισμένους και ακρωτηριασμένους και 8.500.000 νεκρούς στα πεδία ηλίθιων μαχών στις οποίες τον οδήγησε η μεγαλομανία, κι όχι μόνο αυτή, των ηγετών του και ο δικός του τυφλός εθνικισμός,θα υποστεί τώρα ως και την τελευταία περιδίνηση και κάθε είδους απώλεια της αξιοπρέπειας και της ανθρωπιάς του,ατομικά και συλλογικά, σχεδόν σε κάθε επίπεδο και ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη, λίγο πριν ξανακυλήσει στον ζόφο.

Ο Άλφρεντ Ντέμπλιν,ένας από τους πιο σημαντικούς λογοτέχνες και εκφραστές της κουλτούρας της Βαϊμάρης είναι 46 ετών όταν εκδίδει την νουβέλα του "Die beiden Freundinnen und ihr Giftmord" και ασκεί παράλληλα με τις λογοτεχνικές του δραστηριότητες την επιστήμη του -είναι ψυχίατρος-, στο χειμαζόμενο Βερολίνο του 1924.Η νουβέλα του δημιουργού του αριστουργηματικού "Βερολίνο Αλεξάντερπλατς"* είναι καθρέφτης της εποχής,σκληρή αυτή καθαυτή καισκληρά γραμμένη,δίχως στολίδια και εξωραϊστικά μισόλογα.Ο Ντέμπλιν ως ψυχίατρος είναι σε θέση να δει αμέσως την επίπλαστη κατάσταση όσο κανείς και να πει τα πράγματα με τ΄όνομά τους.Οι ήρωές του,γυναίκες και άντρες παρμένοι από ένα πραγματικό γεγονός που για μήνες ασχολούνταν μ΄ αυτό οι εφημερίδες φορτώνοντας την ήδη πρεσαρισμένη και καταθλιπτική γερμανική κοινωνία, είναι φιγούρες ανείπωτα μισητές από τον σοκαρισμένο αναγνώστη αλλά την ίδια στιγμή και ικανές να προκαλέσουν τον μέγιστο οίκτο του.Είναι απορρυθμισμένες μαριονέτες,απομεινάρια της φρίκης του πολέμου και της απαξίωσης της ζωής,μισερές,αναλώσιμες προσωπικότητες μιας αλλοπρόσαλλης και μοχθηρής εποχής,ακαλλιέργητα διαταραγμένα μυαλά ανθρώπων που η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και οι δραματικές συγκυρίες τους δυσκολεύουν την ομαλή διαβίωση και την μετατρέπουν σε πάλη σε αρένα αλληλοσπαράγματος θηρίων και επιδεινώνουν την ψυχική νόσο που πιθανότατα επωάζεται ήδη εντός τους.





Βερολίνο λοιπόν της εποχής της δημοκρατίας της Βαϊμάρης και τρία αδρά σκιαγραφημένα από τον Ντέμπλιν πρόσωπα,η Έλλη,ο Λινκ,η Μαργκαρέτε και μερικά ακόμα -ο άντρας της Μαργκαρέτε,η μάνα της,οι γονείς της Έλλης,κάποιοι γείτονες,μια...χαρτορίχτρα κά-,χαρακτήρες που κινούνται σαν δορυφόροι γύρω τους παίρνουν θέση στον αφηγηματικό καμβά κάπου εκεί στο τέλος της δεκαετίας του σκοτεινού 1910 και τις αρχές του ταραγμένου ΄20.
Το 1923 η ανέμελη,ανόητη και μαζί πανούργα και δίχως έλεος και μέση λογική Έλλη Λινκ καταδικάζεται σε τέσσερα χρόνια φυλάκισης επειδή δηλητηρίασε με αρσενικό τον βίαιο και τρελό ξυλουργό Κλάιν Λινκ,που λίγα χρόνια πριν τον παντρεύτηκε κολακευμένη από τον επίμονο έρωτά του και σκεφτόμενη ιδιοτελώς"ένας άντρας μου πέφτει,ας είναι αυτός,θα με τρέφει αυτός και θα μου ανοίξει όπως μου υποσχέθηκε και μια δουλειά,θα περάσω καλά"(ω,ναι,πόσο θυμίζει ανάλογα δούναι και λαβείν που βαφτίζονται ειδύλλια και γάμοι,δεκαετίες και δεκαετίες μετά).
Η Έλλη δεν ενήργησε μόνη της.Στο πλευρό της είχε εξ αρχής την Μαργκαρέτε Μπέντε που καταδικάζεται σε ενάμιση χρόνο για συνέργεια σε ανθρωποκτονία.Η Μπέντε λογάριαζε να κάνει το ίδιο στον δικό της άντρα μα τελικά δεν τόλμησε και ο άξεστος,αυταρχικός εισπράκτορας τραίνων Βίλι Μπέντε, βετεράνος του Α΄παγκόσμιου γλύτωσε κι από τον πόλεμο κι από την δειλή Μαργκαρέτε.Με τις δυο γυναίκες παραπέμπεται μαζί και η μητέρα της Μπέντε,η κυρία Σνίρερ που όμως απαλλάσσεται.
Ο Λινκ ήταν σοβαρός στην αρχή,ήθελε την ξανθιά σγουρομάλλα Έλλη όσο καμιά άλλη κοπέλα ως τότε,ήταν και παθιασμένος κομμουνιστής,γεμάτος ζωή και με απόφαση μ΄αυτήν πλάι του να τα καταφέρει σε μια πατρίδα που έπρεπε να ξανασταθεί στα πόδια της και να τους θρέψει. Μ΄ αυτήν, μόνο μ΄ αυτήν, την μικρή κομμωτριούλα από το Μπράουνσβάιγκ που ως τον γάμο τους έναν Νοέμβριο ήταν αστεία σαν παιδί και είχε την ζωηράδα και την ανεμελιά του καναρινιού.Ο Λινκ δεν ήταν μέθυσος και βίαιος, αηδιαστικός σεξουαλικά,σκοτεινός και μπερδεμένος τότε που την φλέρταρε, που της μιλούσε για πολιτικά,που εκείνη δεν τα καταλάβαινε.Όταν μετακόμισαν στο σπίτι της μάνας του η ανεμελιά χάθηκε και τα προσωπεία έπεσαν.Ο Λινκ έγινε ή μάλλον φανέρωσε ποιος είναι, μεθούσε,γύριζε από ΄δω κι από΄κει,χτυπούσε δίχως να ελέγχει τον παρανοϊκό θυμό του και κακοποιούσε σεξουαλικά την ψυχρή πια Έλλη -ή μήπως ποτέ δεν ήταν τίποτα άλλο εκτός από μια ψυχρή και συμφεροντολόγα,ρηχή γυναίκα;-που τον αποστρεφόταν όλο και πιο πολύ αλλά μαζί διασκέδαζε προκαλώντας του αυτές τις εκρήξεις. 
Η Έλλη κατέφυγε κάποια στιγμή στους γονείς της.Αυτοί δεν φάνηκαν συνετότεροι,την γυρίζουν πίσω γιατί δεν αντιλαμβάνονται όντας φτωχοί, άξεστοι και δειλοί κι οι ίδιοι,τι εγκυμονεί η κατάσταση.Η Έλλη επιστρέφει,γνωρίζει την ξινή και δειλή στο βάθος Μαργκαρέτε,συνδέονται όχι μόνο φιλικά, γαντζώνονται νοσηρά η μια από την άλλη, καταστρώνουν φονικά σχέδια και τελικά η Έλλη αρχίζει να δηλητηριάζει τον Λινκ, ώσπου αυτός στο νοσοκομείο όπου καταφεύγει μη ξέροντας τι αρρώστια τον έχει καταβάλει αφήνει την τελευταία του πνοή την Πρωταπριλιά του 1922.Οι 600 επιστολές που ανταλλάσσουν οι δυο φίλες στην διάρκεια όλης της περιόδου πριν τον φόνο διαβάζονται στο δικαστήριο και σοκάρουν για την συναισθηματική και νοητική αδυναμία που μαρτυρούν,για την τρέλα που φωλιάζει και την μανία να τιμωρηθεί ο βίαιος Λινκ αλλά αν καταστεί δυνατόν και ο χοντροκομμένος Μπέντε.Να τιμωρηθούν όλοι οι άντρες,ει δυνατόν, που έκαναν έναν ολέθριο πόλεμο,γλύτωσαν κι όμως ιδού, συνεχίζουν να παραπαίουν,αλλού να πατάνε κι αλλού να βρίσκονται, να άγονται και να φέρονται από τις εφημερίδες και τα κόμματα και χαΐρι πραγματικό-και ποιο θα΄ταν κι αυτό δηλαδή-,δεν φαίνεται να έχουν.
Οι πραγματογνώμονες δίνουν καθένας την έκθεσή του.Η Έλλη είναι μια χαζούτσικη κοκοτίτσα της εποχής ή μια ψυχασθενής;Είναι πρώτα θύμα της μοίρας της και των περιστάσεων και μετά  στυγνός θύτης;Η μεγάλη διάρκεια του φαρμακώματος και η αλληλογραφία με την Μπέντε καταμαρτυρούν ωμότητα και  προμελέτη.Επομένως;Η δε Μαργκαρέτε;Ποια είναι,τι θέλει;Τι οδηγεί τις δυο τους σε πολύπτυχη προσκόλληση και έγκλημα;Οι δυο γυναίκες δεν περνούν καλά στους γάμους τους, πράγματι.Όμως υπήρχε κι ο δρόμος του διαζυγίου.Γιατί δεν τον προτίμησαν;Ίσως λοιπόν κάτι άλλο πιο σκοτεινό τις οδηγεί,κάτι άλλο ήδη σάπιο εντός τους εκδηλώνεται γιγαντωμένο από τις πιεστικές συγκυρίες. Είναι όμως κι αυτό αρκετά ξεκάθαρο;Στέκει σαν δικαιολογία,υπάρχει δικαιολογία στην αφαίρεση ζωής;Μα τι λέτε,να,ορίστε,εκατομμύρια ζωές πετάχτηκαν στα λασπωμένα χωράφια, δεν είναι διόλου  δύσκολο να τον σκοτώσεις τον εχθρό σου,σχεδόν επιβάλλεται η τιμωρία του!Μήπως όμως η τρέλα και ο νοσηρός μεταπολεμικός περίγυρος που επικαλείται ο συνήγορος υπεράσπισης είναι απλώς μια βολική επίφαση; 
Οι ένορκοι και οι δικαστές πρέπει να σκεφτούν και να ζυγίσουν τα πάντα.Πριν εκδοθεί η απόφαση οι ειδικοί λένε τα δικά τους.Πραγματογνώμονες και ψυχίατροι και επιφανείς νομικοί.Ο δρ Μ.λόγου χάριν δηλώνει σε εφημερίδα του Βερολίνου και, ίσως δίχως να το καταλαβαίνει, περιγράφει όλη την κυρίαρχη αντίληψη για την θέση μιας γυναίκας στην ρευστότατη κοινωνία της εποχής:

Η σεξουαλική δολοφονία ενός άντρα από το πάθος της γυναίκας του που την σπρώχνει προς μια άλλη γυναίκα ήταν αναμενόμενη στην προκειμένη περίπτωση.Δεν είναι έτσι όμως.Ο φόνος έγινε, πραγματο-ποιήθηκε συνειδητά,κι ωστόσο[...]βλέπει κανείς αυτά τα κοινά πλάσματα με το αθώο ξανθό κεφάλι που θυμίζει πουλί,παρακολουθεί αυτά τα ψυχρά γκριζογάλανα μάτια,ακούει τις τρυφερές πλην όμως εντελώς ανόητες επιστολές και κουνάει το κεφάλι του.Μια αφελής ύπαρξη που το μόνο που χρειάζεται είναι τρυφερότητα,όχι αγάπη,συναντά έναν άντρα που την βασανίζει με την αγάπη του,την κακοποιεί.Η γυναίκα αυτή βρίσκει μια γυναίκα, συνομήλική της,που υπομένει κάτι ανάλογο,δραπετεύει στην αφοσίωση που νιώθει για την φίλη της,βρίσκει στήριγμα στον πιο ισχυρό χαρακτήρα της.Η φιλία και ο καταπιεσμένος έρωτας γίνονται σεξουαλική σχέση. Έτσι προκύπτει το σχέδιο να απελευθερωθούν από τους άντρες που τις κακοποιούν.Τι πιο λογικό;

Όταν βγαίνει η οπωσδήποτε επιεικής ετυμηγορία οι εφημερίδες ανάλογα με την πολιτική τους απόχρωση αποφαίνονται κι αυτές καθεμιά με τα δικά της κριτήρια:

Μπορεί σε αυτή την εποχή της έκλυσης των ηθών να δείχνει κανείς τόση συμπόνια προς ένα μεμονωμέ-νο εγκληματία.Πού οδεύει όμως η κοινωνία όταν τα εγκλήματα κρίνονται με τόση επιείκεια;

Ο Ντέμπλιν απογειώνει την σύνθετη,ολιγοσέλιδη μα πυκνή του αφήγηση μπολιάζοντας την υπόθεση με τις δικές του ιατρικές επεξηγήσεις που κορυφώνονται ποιοτικώς στο τέλος της έχοντας θέσει ήδη και στον αναγνώστη το κρίσιμο ερώτημα:πότε εντοπίζεται η μετάβαση από το φαινομενικό στο παθολογικό στάδιο;Τι ρόλο παίζει στην εκδήλωση της ψύχωσης και στην εγκληματική της τελείωση η επίδραση ενός κατεστραμμένου περίγυρου που έχει απωλέσει την ηθική  του συνοχή επειδή βιώνει μια επιβεβλημένη ταπείνωση που δεν ονοματίζεται πάντα αλλά υποβόσκει σε κάθε τι;Γράφει:

Το κράτος ελάχιστα προστατεύτηκε με αυτή την ποινή.Δεν άγγιξε τίποτα από αυτά που είχε αγγίξει η αποδεικτική διαδικασία,δεν εξουδετέρωσε το τρομαχτικό εκείνο αίσθημα αναξιοπρέπειας που είχε οδηγήσει τον Λινκ στον θάνατο:το αίσθημα αυτό συνέχισε να μεγαλώνει παντού.Δεν συμβούλεψε τους γονείς,τους δασκάλους,τους ιερείς να προσέχουν, να μην ενώνουν τους ανθρώπους που ο Θεός έχει χωρίσει.Αυτό ήταν δουλειά ενός κηπουρού που ξεριζώνει τα αγριόχορτα δεξιά και αριστερά·οι σπόροι στο μεταξύ συνεχίζουν να πετούν στον αέρα.Και,αφού τελειώσει το μπροστινό κομμάτι, πρέπει να αρχίσει πάλι απ΄την αρχή:στο πίσω μέρος τα αγριόχορτα έχουν αρχίσει πάλι να ξεφυτρώνουν.
Και:
Άρθρα που δημοσιεύονται στις εφημερίδες,καθώς και μυθιστορήματα,τα οποία παρουσιάζουν τέτοια γεγονότα έχουν συμβάλει κατά πολύ -αφού ο κόσμος τα ακούει συχνά- στο να αρκείται κανείς σε τέτοια κενά λόγια.Οι περισσότερες ψυχολογικές ερμηνείες δεν είναι παρά μυθιστορηματικές ερμηνείες.Τις ψυχικές συνεξαρτήσεις,πόσο μάλλον τις αιτιότητες,πώς να τις σκεφτεί κανείς;Με την αρχή της αιτιότητας παραποιεί κανείς τα πράγματα.Πρώτα λέει κανείς ότι γνωρίζει,έπειτα χρησιμοποιεί την ψυχολογία.Η αταξία αποτελεί εκεί καλύτερη γνώση από την τάξη.

Με την νουβέλα αυτή,μεταφρασμένη ωραία -και δεν νομίζω να ήταν εύκολη και στρωμένη ούτε στο πρωτότυπο με τόσες επεμβάσεις και προσεγγίσεις ψυχιατρικού ύφους που κάνει ο Ντέμπλιν-,από την Γιώτα Λαγουδάκου για τις εκδόσεις Καλέντη ο Έλληνας αναγνώστης θα πάρει μια μικρή μόνο αλλά επαρκέστατη και δελεαστική γεύση από το μεγαλειώδες της πένας του .Ο Ντέμπλιν δείχνει ότι η συγγραφή του magnum opus του είναι κοντά και το 1929 πράγματι θα εκδοθεί το συγκλονιστικό "Βερολίνο Αλεξάντερπλατς" ένα μείζον μυθιστόρημα που κυρίως μ΄αυτό ο Ντέμπλιν θα περάσει στο πάνθεον των μεγάλων της ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας επηρεάζοντας δεκάδες συγκαιρινούς του και κατοπινούς ομότεχνους.Όχι άδικα.




"Portrait Of Alfred Döblin ",Ernst Ludwig Kirchner
*Στο άρθρο του "Μνήμες της Βαϊμάρης" ανάμεσα στα άλλα ενδιαφέροντα που γράφει ο σπουδαίος μαρξιστής ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ σημειώνει:η Βαϊμάρη μιλά ακόμη και σήμερα,όπως το 1932, με τη φωνή του Μαχαγκόνυ και της Όπερας της πεντάρας,του Μπερλίν Αλεξάντερπλατς του Ντέμπλιν, με τη φωνή του παραγνωρισμένου Έριχ Kέστνερ ή με τα σκαμπρόζικα πολιτικά τραγούδια του Έριχ Βάινερτ. 

Ολόκληρο το άρθρο εδώ:https://enthemata.wordpress.com/2012/10/07/weimar2/#comments






Σχόλια

  1. Εξαιρετική κριτική και πλήρης παρουσίαση ενός εξαιρετικού συγγραφέα.Μπράβο!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ευχαριστώ,τα καλά λόγια μου δίνουν χαρά.Ελπίζω κι εγώ να έδωσα κίνητρο σε επισκέπτες του ιστολογίου να αναζητήσουν τον Ντέμπλιν.

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου