"Αυτό Είν΄΄Ολο",Τζέημς Σόλτερ(1925 -2015)/James Salter,"All That Is"







Κάλλιο αργά παρά ποτέ.

Ποιος μη ευκαιριακός ¹βιβλιόφιλος δεν θα ενέδιδε στον πειρασμό,έστω κι αν για ποικίλους λόγους δεν αγόρασε άμα τη εκδόσει του το συγκεκριμένο βιβλίο,να το αναζητήσει κάποια στιγμή για να διαβάσει τον συγγραφέα που είναι ένας από τους αγαπημένους των Ροθ, Μπέλοου,Φορντ και άλλων σπουδαίων;Κανείς.Υποδεχόμαστε επομένως με εύλογο ενδιαφέρον τον Τζέημς Σόλτερ και το  κύκνειο άσμα του "Αυτό Είν΄΄Ολο",το ένα από τα μόλις δυο δικά του βιβλία που κυκλοφορούν στα ελληνικά ² μεταφρασμένο το 2014 από την Αθηνά Δημητριάδου για τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.Ένα βιβλίο-μωσαϊκό με τριάντα μεστά κεφάλαια στο οποίο ο James Salter,επιχειρεί και καταφέρνει να αποτυπώσει πολύ παραπάνω από καλά και πειστικά-αν και δεν νομίζω ότι έγραψε με διακαή καημό να πείσει για την δική του αντίληψη των πραγμάτων ή να διδάξει στάσεις ζωής-,εξόχως ρεαλιστικά την ιστορία του Φίλιπ Μπόουμαν,ενός άνδρα που ανασύρει από το πολύχρωμo αμερικάνικο πλήθος, alter ego του σε μεγάλο βαθμό -όπως βεβαιώνουν οι γνωρίζοντες τον βίο του,καθώς υπήρξε πιλότος της πολεμικής αεροπορίας όχι όποιου κι όποιου κράτους μα των ΗΠΑ,ουάου,και επέλεξε συνειδητά, όταν αποστρατεύτηκε,να ασχοληθεί με την λογοτεχνία,ξανά ουάου-,ιστορία διατυπωμένη με διακριτά πειθαρχημένη αφηγηματική τεχνική σαν μια πτήση προγραμματισμένης από καιρό εφόρμησης, συγγνώμη, σαν ορμητική μυθοπλασία που εκτείνεται βάσει συγγραφικού πλάνου σε αρκετό βάθος ιστορικού και προσωπικού χρόνου και μας πάει κάμποσο πίσω στο συλλογικό παρελθόν των ΗΠΑ και της Δύσης .

Ο χαρακτήρας αυτός που ο Σόλτερ τον χτίζει λέξη λέξη ανήκει στην πλειοψηφούσα και μάλλον κυρίαρχη κατηγορία ανδρών που μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο έστηναν ποικιλοτρόπως την ζωή τους στις ΗΠΑ έχοντας στιγματιστεί ανεξίτηλα απ΄τον πόλεμο παρόλο που δεν φαινόταν να μένουν εμμονικά στα πραγμένα τους εκείνης της φάσης.Ο Μπόουμαν είναι μια εντυπωσιακή φιγούρα,είτε αρνητικά είτε θετικά τον δει ο αναγνώστης, βγαλμένη πιθανότατα λόγω της αυτοαναφορικότητας αυτούσια από την εποχή των μεταβάσεων που έκανε ο δυτικός κόσμος στο σύνολό του με ηγέτιδα δύναμη τις ΗΠΑ, εστιάζοντας μέσω των κυβερνήσεών του στο αντίπαλο δέος(τα κομμουνιστικά καθεστώτα) και στην διαμόρφωση μιας αναγκαίας ποιοτικής ανάπαυλας,μια απομάκρυνσης από το ζοφερό κλίμα δυο απανωτών πολέμων και την αποδοχή της ειρήνης ως ύψιστου ιδεώδους που θα  ήταν σε θέση να το εξασφαλίσουν για τις μάζες του ταλαιπωρημένου κόσμου οι κυβερνήσεις, καθώς οι οικονομίες /αγορές αναπτύσσονταν κερδοφόρα όπου τις άνοιγαν και ως εκ τούτου μπορούσαν να υπολογίζουν ιδιοτελώς μεν αισιόδοξα δε το προσδόκιμο της διάρκειάς της,παρόλο που οι δεκαετίες του '50,΄60 και΄70 κλονίζονταν συχνά από κρίσιμα και άκρως ενδιαφέροντα από ιστορική και ανθρωπιστική προσέγγιση γεγονότα-τον ψυχρό πόλεμο με τους κομμουνιστές ή "κομμουνιστές" αν προτιμάτε,τις χούντες της Λατινικής Αμερικής,την συνεχιζόμενη σκαιά αποικιοκρατία του 20ού, τα ισχυρά κινήματα της ειρήνης,τα ανυπέρβλητα μέχρι και σήμερα καλλιτεχνικά ρεύματα,ιδιαίτερα τα μουσικά,έτσι νομίζω,την συνέχιση των βίαιων πλην εκτός των εδαφών τους πολέμων στους οποίους εμμέσως ή λιγότερο φανερά εμπλέκονταν και διάφορα ακόμα-, αλλά με το καθένα από αυτά να εξελίσσεται ελέγξιμα και ομαλά.Πλήρως για την αμερικανική και μερικώς για την ευρωπαϊκή κοινωνία,να σβήνει κάθε τρικυμία ή απλά να μπαίνει στο κιτάπι της Ιστορίας δίχως να χαλά την αφθονία και τον χορτασμό στομαχιού και πνεύματος που συνεπάγονται οι ορθάνοιχτες αγορές σε μια έκρηξη βιοτικής καλοπέρασης και κουλτούρας που αφορούσε όχι μόνο λίγους και εκλεκτούς χορτασμένους αστούς με φουλαρισμένες τσέπες και βιβλιοθήκες αλλά και τον ανώνυμο,μέσο δυτικό άνθρωπο που ανακηρύχτηκε πρωταγωνιστής των νέων καταστάσεων που διαμόρφωσε βασικά ο πόλεμος και ήταν έντονες οι κατακτήσεις/απολαβές/καταναλώσεις και γι αυτόν -μαζική κουλτούρα και μαζική ειρήνη, μαζική μόρφωση και μαζική ελευθερία-μετά τις φοβερές θυσίες του σε έμψυχο υλικό και επομένως και θαυμαστές οι εξ αυτών απορρέουσες νέες συνήθειες ζωής γιατί όμοιές τους,ο καημένος μέσος άνθρωπος,αμόρφωτος χαμάλης ως τότε των πλουσίων³,δεν είχε ξαναβιώσει.

Ο Μπόουμαν είναι νικητής κι εκείνος άρα νόμιμος διεκδικητής και κυνηγός με τον τρόπο του του αμερικανικού και δυτικού ονείρου,του πλουσιοπάροχου πακέτου ευκαιριών που πολέμησε στο κάτω κάτω γι αυτές και τις αναζητά σαν ελευθερία άλλοτε συνειδητά άλλοτε λειτουργώντας αυτόματα και συγκυριακά,πότε με επιτυχία και πότε μάταια,γεμίζοντας το νόημα της ύπαρξής του σε προσωπικό επίπεδο πια,οδηγημένος ύστερα από τον σκληρό πόλεμο με τα συμβατικά λεγόμενα όπλα σ΄έναν άλλον,ιδιότυπο,συνθετότερο και που πρέπει να κάνει αυτός τις επιτελικές επιλογές για να έχει καλή έκβαση,έναν πόλεμο καθημερινής ώσμωσης σε άλλα μέτωπα και με άλλους τρόπους διεξαγωγής. Ποιον;Κατ΄αρχάς μοιάζει απλό,αφελές ως απάντηση μα ίσως και να΄ναι πράγματι έτσι,τόσο απλό: αυτόν τον αέναο πόλεμο που είναι η ζωή μας η ίδια,αυτή όλη η πάλη τάξεων,ομάδων συμφερόντων, κοινωνιών,λαών κτλ κτλ που εγγράφεται σαν Ιστορία πάνω στον μικρό πλανήτη με τους ωκεανούς και τις θάλασσες,από τότε που τον κατοικούμε εμείς,οι νοήμονες τυπάκοι με τα δυο πόδια που μιλούν ο ένας στον άλλον σε πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους γλώσσες (και τι συγκλονιστικό πράγμα που είναι οι γλώσσες των ανθρώπων)...

Ο συγγραφέας εξιστορεί φαινομενικώς απλά,λέγοντας σαν παραμύθι μια πικρή στον πυρήνα της ιστορία,μα στην ουσία αυτό είναι μόνον η πρώτη φλούδα.Όσο πιο πολύ βαθαίνει η ιστορία του Μπόουμαν -του κεντρικού και alter ego ήρωά του-καταλαβαίνουμε πόσο περίτεχνα μα δίχως φιοριτούρες διηγείται ο Τζέημς Σόλτερ τις διαδοχικές καταστάσεις,φάσεις και στιγμές από τις καθημερινότητες ανθρώπων που ζυμώνονται ακατάπαυστα ο ένας με τον άλλο συνθέτοντας την ενιαία αλλά μωσαϊκή καθημερινότητα μιας ολόκληρης και μακράς εποχής μετά την λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.που για τις μετά Μπόουμαν γενιές όσο αφήνουν τον πόλεμο στην αχλή του χρόνου αλλάζει όψη ή αν θέλετε μάσκα όταν η παγκοσμιοποίηση ενός ισχυρότατου συστήματος διακυβέρνησης έχει πια εδραιωθεί,εκεί κάπου στην αρχή του ποιος- ξέρει-τι-άλλο-θα-φέρει 21ου αιώνα.Ο Μπόουμαν του Σόλτερ είναι ο κατ΄εξοχήν μεταπολεμικός άνθρωπος του εικοστού, δικαιολογημένα όσο κανείς άλλος θιασώτης του ευκαιριακού,τολμηρός άνδρας που αντιλαμβάνεται μεν την χρεία των ορίων αλλά δεν σκοπεύει να τα τηρήσει, γιατί η ζωή στον καιρό της επιλεκτικής δυτικής ειρήνης αξίζει επιτέλους και δίκαια σαγηνεύει τους κοινωνούς της, πρωταγωνιστές και δεύτερους,με το ξέφρενο τέμπο της ώστε γιατί να θέλει αυτός που πέρασε από του βοδιού το κέρατο,να τιθασεύει την ροπή του σε μια τύπου όσα φάμε,όσα πιούμε συμπεριφορά;
Γιατί;Να που ο Μπόουμαν την αναγάγει με τσαγανό σε στάση της δικής του ζωής παίρνοντας τα ρίσκα του όταν της αφήνεται ηδονικά,όσες αναποδιές κι αν τον βρουν στα επαγγελματικά που δεν συμβαίνουν σε ένα κόσμο αγγελικά πλασμένο -ο κόσμος των εκδόσεων στον οποίον κινείται δεν είναι και ο αγνότερος- ούτε και στα ερωτικά του με γυναίκες που δεν είναι διανοούμενες μα ούτε και Πηνελόπες.Διότι αυτές οι γυναίκες τον έλκουν και το γιατί αυτές κι όχι άλλου στυλ σηκώνει την εξής απάντηση:γιατί είναι εξίσου μ΄εκείνον γνήσια μεταπολεμικά τέκνα μιας ρευστής εποχής που το να τα χορτάσεις όλα χωρίς ενοχές την χαρακτηρίζει:το χόρτασμα της ζωής έχει κατακτηθεί με αίμα και τιμάται με επιβράβευση η θυσία και με τρόπο συγκεκριμένο και μελετημένο που αν τον πω διασκέδαση για όλους και δίχως φραγμούς δεν θα πέσω έξω κι ούτε θα έχω λαθέψει αν επίσης μιλήσω και για την σκιά τής αλά Φιτζέραλντ αγωνίας των ηρώων να την γευτούν αυτήν την ζωή,αγωνία ανάκατη με την μελαγχολία,τον φόβο της ξαφνικής πτώσης και την αίσθηση του μάταιου των πράξεών τους,κλίμα που με κύκλωνε όσο διάβαζα αν και δεν με γοήτευε όπως στα βιβλία του Φιτζέραλντ.Ίσως πάλι να είναι πολύ υποκειμενικό,τραβηγμένο να μιλήσω για επιρροές από την φιτζεραλντική παλέτα πέρα από τις επιρροές του Σόλτερ από τον Χεμινγουέι για τις οποίες μιλάνε πολλοί ⁴ σε άρθρα τους και συμφωνούμε γιατί είναι εμφανείς .

Το εκτενές ημερολογιακό πλαίσιο στο οποίο τοποθετεί ο Σόλτερ την ιστορία του Μπόουμαν και των γύρω του (τον τρόπο ζωής τους σε σχέση πχ με τα μεγάλης κλίμακας  ιστορικά γεγονότα που τρέχουν παράλληλα έστω κι αν εκείνος δεν ασχολείται διεξοδικά μ ΄αυτά) είναι συμπαγής καμβάς δράσης και αντίδρασης:ο πόλεμος στο Βιετνάμ φυσικά και δεν περνάει απαρατήρητος από τον ήρωα και τα άλλα σολτερικά πρόσωπα που δεν είναι και λίγα αλλά ο Μπόουμαν δεν είναι σε καμία περίπτωση ο δον Κιχώτης που θα έτρεχε στις μάλλον γραφικές διαδηλώσεις των χίπηδων κατά του φρέσκου πολέμου. Παραμένει το κυρίαρχο αρσενικό παλαιάς κοπής που ξέρει από πρώτο χέρι τι είναι πόλεμος και πως όσα φέρνει η κακιά η ώρα δεν τα φέρνει ο χρόνος και δεν θέλει και πολύ να βρεθείς στον άλλο κόσμο μην έχοντας προλάβει να χαρείς ετούτον.Έτσι προτιμάει να μην σκαλίζει τα πράγματα και την όποια ηθική ή την ανήθικη διάστασή τους και δεν έχει αναστολές να φασωθεί για παράδειγμα με την κάθε γκόμενα που θα του κάτσει-τόσο απλά, ρεαλιστικά και κυνικά μαζί- κι ας είναι κόρη τής πρώην του,εικοσάχρονη σαχλούλα λολιτούλα ⁵που θα μπορούσε ηλικιακά να είναι και δικό του παιδί.Δεν είναι όμως και τι κι αν είναι ενός άλλου.Ποιος σκοτίζεται;Είναι για να σκοτίζονται οι Μπόουμαν όταν οι γυναίκες, μικρές και μεγάλες,τα θέλουν τα ξινούτσικα σε μια κοινωνία που σύσσωμη χάριν της ευταξίας που είδε κι απόειδε να της φτουρήσει κάνει τα στραβά μάτια και των Μπόουμαν αυτού του κόσμου η πολύτιμη ζωή τους είναι μια και μοναδική και έχουν ήδη γλυτώσει,οποία τύχη,το σαρκίο τους στον φονικότερο πόλεμο;


Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο,γράφει το οπισθόφυλλο,ο αξιωματικός του ναυτικού Φίλιπ Μπόουμαν επιστρέφει στην Αμερική και βρίσκει δουλειά στο χώρο του βιβλίου. Είναι η εποχή που οι εκδόσεις είναι ακόμη προσωπική υπόθεση, πολλοί μικροί εκδοτικοί οίκοι ανθούν στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, οι συγκεντρώσεις σε θρυλικά διαμερίσματα και οι συζητήσεις που συνεχίζονται βαθιά μέσα στη νύχτα δίνουν και παίρνουν. Αυτός ο κόσμος των δείπνων, των συναλλαγών και των λογοτεχνικών σταδιοδρομιών πηγαίνει γάντι στον Μπόουμαν. Όμως παρά την επιτυχία του, εκείνο που του διαφεύγει είναι ο έρωτας. Ο πρώτος του γάμος χαλάει, ένας άλλος δεν ολοκληρώνεται ποτέ, και τέλος συναντάει μια γυναίκα που τον συνεπαίρνει - προτού τον βάλει σ' ένα δρόμο που ποτέ δεν θα είχε φανταστεί για τον εαυτό του.


Ένα έντονο και συνεχές "ε,και;" πλανιέται στην αφήγηση,ένα "ε,και τι έγινε;" με το οποίο ο Σόλτερ δια χειρός του alter ego ήρωά του περνάει αστάρι (υπόστρωμα για να προστατέψει τα χρώματα της μυθοπλαστικής επιφάνειας που όμως,και σωστά,δεν είναι ορατό) όλο το κειμενικό οικοδόμημα που χτίζει,παρατηρώντας με ενάργεια και ψηλαφίζοντας τα πάντα όσα (θέλει να) συμβαίνουν σ΄ αυτόν τον ήρωα που πέφτει με τα μούτρα στην ζωή χωρίς να επιθυμεί να την αλλάξει, έτσι δηλαδή όπως του την δίνουν οι συγκυρίες στον τόπο που του έλαχε να είναι ο τόπος του,τόπος πλούσιος,μεγάλος, με ευκαιρίες και γκρεμούς και την επιλογή-ως ένα βαθμό-δικά του.Η ζωή κοχλάζει σαν σούπα μετά την αναφαγιά του πολέμου,δεν τον ενδιαφέρει σε ποιανού την χύτρα μαγειρεύεται,ορμάει να την φάει κι αυτός με την κουτάλα.Κάνει σε κανέναν κακό;Όχι δα,μια ζωή του λαχαίνει και να την χαρεί θέλει,δεν θα κάτσει να ψειρίζει τι και γιατί το ένα και το άλλο.Του κλήρωσε να κινείται στον χώρο του βιβλίου;Εκεί.Του λάχαινε κάτι άλλο;Σ΄αυτό.Του γυαλίζουν εν δυνάμει άπιστες,κυκλοθυμικές γυναίκες;Αυτές ερωτεύεται.Θα του φέρει η ζωή άλλες;Τις άλλες,όταν και αν.
Η παθητικότητα αυτή του Μπόουμαν ή η με άλλα λόγια αποδοχή από μέρους του του κοινωνικού συστήματος στο οποίο ζει, ανακατεμένη με μια συγκινητική αφέλεια από την λαχτάρα του να ζήσει την ζωή του στο ζενίθ και χορτασμένος από τα καλά της δεν υπονομεύει την μυθιστορηματική πλευρά της αφήγησης,δεν την φτηναίνει.Ο Σόλτερ είναι πανταχού παρών,είναι παντογνώστης αφηγητής,είναι αυτός που οδηγεί μαστόρικα την πλοκή κι όχι αυτή εκείνον,έτσι ένιωσα και εκτιμώ το ότι επιτέλους υπάρχει μεταφρασμένος στην διάθεση και κρίση του Έλληνα αναγνώστη με ένα δεύτερο βιβλίο που διαβάζεται σαν νερό.
Εμένα -γιατί δεν γίνεται να μην το εκφράσω-δεν μου άρεσε η μισογυνίστικη,η βλάχικη ας την πω έτσι και να με συγχωρούν οι βλάχοι αυτής της γης, ματιά του.Με εκνεύρισε γιατί γράφει σεξιστικά, σαν παλιοκαιρισμένος γερομισογύνης της βικτωριανής σχολής και απόρησα μάλιστα που ο πολυαγαπημένος μου Ρίτσαρντ Φορντ, τόσο δίκαιος και ευγενικός με τις γυναίκες ηρωίδες των δικών του βιβλίων δεν "είδε" κριτικά τον μισογυνισμό του σοφού γέροντα.Δεν είδε ή δεν θέλησε να μείνει σ΄ αυτόν καθώς αφενός μεν είναι άνδρας, αφετέρου τον διαβάζει στην πρωτότυπη γλώσσα και κάνει αναγνώσεις εκ των πραγμάτων πιο πλατιές και συγχωρητικές.Το αποτέλεσμα δεν αλλάζει πάντως και η αίσθηση αυτού του ετεροχρονισμένου πατριαρχισμού που ένιωθα να βγαίνει ήταν έντονη και ενοχλητική και στο τέλος επικράτησε της αναγνώρισης της σπουδαιότητάς του.
Σκέφτηκα μάλιστα ότι αν αποκαλούν τον Φίλιπ Ροθ μισογύνη-δεν πιστεύω ότι είναι,πρόκειται για ρεπορτερίστικες ετικέτες από ρηχές αναγνώσεις που κάνουν ανεκδιήγητοι καταναλωτές βιβλίων που τα βαθμολογούν αβίαστα, δίχως επιχειρήματα,απλά με... αστεράκια -τότε ο γερο Σόλτερ τι είναι;Θα έλεγα πατερναλιστικός ως το μεδούλι και μαζί θα παραδεχόμουν πως έχει τα δίκια του σε κάμποσα γιατί οι γυναίκες στην Δύση έχουν υποκύψει πριν καλά καλά σηκώσουν το κεφάλι και παίζουν τον ρόλο του κρέατος όπως επιβάλλει ως πλαίσιο ζωής η ανδροκρατούμενη δυτική οικονομία.Και, μια και το έφερε η κουβέντα, ακράτητη τα ξεσκεπάζει αυτά η Ελφρίντε Γέλινεκ στη "Λαγνεία",διαβάστε την αν μπορέσετε με τα μάτια της ψυχής ορθάνοιχτα,αφού ξεπεράστε το αρχικό λεκτικό  σοκ που θα υποστείτε.

Ένα βιβλίο πάντως-διότι δεν έχω διαβάσει το άλλο του-δεν αρκεί για οριστικά συμπεράσματα,ειδικά όταν πρόκειται για ένα τόσο σημαντικό κατά τα άλλα μυθιστόρημα και με το να το προσεγγίζω από την μια ή την άλλη εξειδικευμένη οπτική,η της γυναικείας χειραφέτησης είναι και ορθώς τέτοια,δεν αποτρέπω κανέναν από το να το διαβάσει.Το αντίθετο.

James Salter
in front of his F-86 Sabre jet fighter
during the Korean War, 1952.


¹Ευκαιριακοί ,μάλιστα.Γιατί ζούμε σε καιρούς που θριαμβεύουν οι γελωτοποιοί του βασιλιά, πληρώνονται αδρά και προβάλλονται καλά και συνεχώς και η μνήμη των πολιτών γίνεται ολοένα και πιο πολύ μνήμη χρυσόψαρου. 

²Το άλλο είναι το "Θέλω Μόνο να σου Ανήκω"σε μετάφραση του Γιώργου Τζήμα για το Μεταίχμιο το 2001

³Τώρα η μεσαία τάξη έχει προβιβαστεί σε μορφωμένους μπάτλερ.

Για περισσότερα σχετικά με τον Σόλτερ :

Όχι,ο ευφυής Ναμπόκοφ δεν ήταν,θαρρώ, εξωπραγματικά μυθοπλαστικός στη "Λολίτα".Έβλεπε την παιδοφιλία και τον σεξισμό και σε ποια έκταση απλωνόταν και τότε,αν και αυτό κρυβόταν επιμελώς. Η "Λολίτα" είναι άλλου τύπου συγκλονιστικό βιβλίο,έχει κι αυτή ένα σωρό αναγνώσεις πέρα από την εύκολη και λόγω της ταινίας που της γίνεται από  τους αμύητους στο μη επιφανειακό διάβασμα ή τις ελίτ των μπαρμπάδων που καμώνονται ότι τα ξέρουν όλα και εν πάσει περιπτώσει δεν μιλάμε σήμερα γι αυτήν.

Σχόλια