"Ο Νάνος",Περ Λάγκερκβιστ



synthesis V.G. 


Περ Λάγκερκβιστ:ένας σπουδαίος μυθιστοριογράφος,ποιητής και θεατρικός συγγραφέας του 20ού αιώνα.

O Περ Λάγκερκβιστ γεννήθηκε το 1891 στη νότια Σουηδία,τελευταίος γιος ανάμεσα στα επτά παιδιά μιας φτωχής,θρησκευόμενης οικογένειας.Μετά από ένα χρόνο σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα έφυγε για το Παρίσι κι εκεί επηρεασμένος από τους εξπρεσιονιστές αρχικά στράφηκε στη ζωγραφική.Μέχρι το 1930 έζησε κατά διαστήματα στη Γαλλία και την Ιταλία,ασπάστηκε τις ιδέες του σοσιαλισμού και ξεκίνησε τη συγγραφική του πορεία με ποίηση και θεατρικά έργα. 
Η  απαισιοδοξία που τον χαρακτηρίζει εξαιτίας του Α΄παγκόσμιου πολέμου στα πρώτα έργα του ("Αγωνία",1916) υποχωρεί και στον "Θρίαμβο Πάνω στη Ζωή" (1927) ο Περ Λάγκερκβιστ διακηρύττει πλέον με ουμανιστική αντίληψη την πίστη του στον άνθρωπο.Τη δεκαετία του 1930 κατακρίνει με τόλμη την πολιτική βία στην Ευρώπη και το 1949 δημοσιεύει το "Ζήσε, Άνθρωπε",μια ευθεία καταγγελία της ανθρώπινης βαρβαρότητας και της θανατικής καταδίκης.
O Λάγκερκβιστ στο έργο του πραγματεύθηκε με στοχασμό και σεβασμό τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και  έγραψε δύο θαυμάσια βιβλία που σχετίζονται ακριβώς μ΄αυτές του τις αναζητήσεις: το αριστούργημά του "Ο Νάνος" (1944) και το εξίσου ενδιαφέρον"Ο Bαραββάς" (1950).Το 1940 εκλέχθηκε μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας και το 1951 βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Πέθανε το 1974.

Στα ελληνικά μεταφράστηκαν τα έργα του

"Ο Δήμιος" (μτφρ Λόισκα Αβαγιανού ,εκδ.Αστάρτη)
"Χορός Μεταμφιεσμένων"(μτφρ.Μαρίνα Λώμη,εκδ.Αστάρτη)
"Η Σίβυλλα" (μτφρ. Βαγγέλης Κατσάνης ,εκδ.Ροές,1985)
"Σκληρές Ιστορίες.Το Αιώνιο Χαμόγελο",μτφρ.Λήδα Παλλαντίου,εκδ.Ροές
"Ο Νάνος"(μτφρ.από τα αγγλικά Ερρίκος Μπελιές,εκδ.Καστανιώτης,¹μτφρ.από τα γαλλικά Μαριλένα Γεωργιάδου, εκδ.Αστάρτη και Λήδα Παλλαντίου εκδ.Κανάκη
"Ο Βαρραβάς",(μτφρ.Μίνα Ζωγράφου- Μεραναίου,εκδ.Οι Φίλοι του Ωραίου Βιβλίου",Αθήνα 1954)


Dvärgen


Ο νάνος εαυτός ,αυτός ο ίδιος αχόρταγος δολοφόνος ανά τους αιώνες που εδώ και τώρα μιλάει και πάλι πολύγλωσσα για δόξα και ισχύ σκοτώνοντας αθώους ανθρώπους στη Συρία.

Το πρώτο μέρος του αριστουργηματικού,ευφυούς και άρτιου δομικά έργου του Λάγκερκβιστ είναι αργό, ενοχλητικό,κουραστικό,σκληρό και από τις πρώτες σελίδες καταλαβαίνεις ότι όλη αυτή η ψυχική σαπίλα που ξερνάει κατά πάνω σου ο αφηγητής-ο ίδιος ο νάνος που καταγράφει ό,τι εκείνος θέλει σε ημερολόγιο, μια αλυσίδα γεγονότων που έχουν ήδη συμβεί, δίνοντας τη δική του πλευρά και εκθέτοντας τις σκέψεις και τα τρομερά του συναισθήματα για πρόσωπα και καταστάσεις-,η δική του λοιπόν σαπίλα αλλά και των γύρω του,δεν είναι παρά μια σοκαριστική εισαγωγή για το επόμενο μέρος,μπάσιμο δίχως κλιμάκωση κατευθείαν στη σκοτεινιά της ανθρώπινης Ιστορίας.
Η διαίρεση σε μέρη είναι βέβαια νοερή,ο Λάγκερκβιστ έχει ενιαίο κείμενο-ποταμό που εντός του αποκαλύπτεται η ανθρώπινη μικρότητα και μοχθηρία.Η πλοκή ξετυλίγεται σ΄ένα από τα βασίλεια της Βόρειας Ιταλίας τον 15ο αιώνα, μάλλον στην αυλή του Λουδοβίκου Σφόρτσα και η σκιαγράφηση των προσώπων είναι σχεδόν καθαρή,συναντιέσαι δηλαδή με μια εκδοχή του Σφόρτσα και του Ντα Βίντσι όταν αυτός έρχεται να προστεθεί στο περιβάλλον του βασιλιά για να δημιουργήσει εκεί έργο καλλιτεχνικό και εφευρετικό.Ο Ντα Βίντσι γεννήθηκε το 1452 όπως και ο Σφόρτσα αλλά εδώ ο χολιασμένος Νάνος τον περιγράφει σαν έναν φιλοπερίεργο ασπρομάλλη γέρο που είναι ευφυής και αλλιώτικος,που δείχνει βυθισμένος στον κόσμο του αλλά αποδεικνύεται ότι παρατηρεί και ανατέμνει με τη διεισδυτική του ματιά τα πάντα γύρω του και κυρίως τους ανθρώπους,ζωντανούς και νεκρούς. Ο Νάνος τον θαυμάζει για τη μεγαλοφυΐα του αλλά και τον σιχαίνεται γιατί η τέχνη και η επιστήμη του δεν υπηρετούν μονάχα την ομορφιά,είναι φανερό,αλλά και το σκοτάδι:οι πολεμικές μηχανές που σχεδιάζει ο αφέντης Μπερνάντο είναι πανίσχυρες φονικές μηχανές που θα χρησιμοποιηθούν στον πόλεμο για να σφαγιάσουν μαζικά.

Γνωρίζουμε ότι ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι έζησε και δούλεψε και στο Μιλάνο υπό την προστασία του Λουδοβίκου Σφόρτσα από το 1482 έως το 1499,δεν ήταν δηλαδή γέρος.Ο Λάγκερβιστ βάζει τον Νάνο του να αναζητά τον πρωτομάστορα Μπερνάρντο κατ΄εντολή του πρίγκηπά του στο μοναστήρι του Santa Croce όπου αυτός πάνω σε κάτι δουλεύει.Μπορεί όντως να είναι το μοναστήρι του Τίμιου Σταυρού στο Μιλάνο ή μπορεί να πρόκειται για τη Βασιλική της Santa Croce στη Φλωρεντία κι αυτό ίσως το σκεφτεί ο αναγνώστης αν θυμηθεί ή διαπιστώσει ψάχνοντας τα ιστορικά στοιχεία όταν ο Λάγκερβιστ βάζει τον Νάνο να αναφέρεται στη δημιουργία του Μυστικού Δείπνου -τον ονοματίζει άλλωστε-,και της Μόνα Λίζα (πορτραίτο της πριγκίπισσας Θεοδώρας) που έγιναν από τον Ντα Βίντσι στο Μιλάνο και τη Φλωρεντία αντίστοιχα.

Ας μη ξεχνάμε πάντως και τον Νικολό Μακιαβέλλι(1469-1527) που δρα την ίδια πάνω κάτω εποχή που εικάζουμε ότι είναι το σκηνικό της μυθοπλασίας του Λάγκερβιστ και που εμπνεόμενος από τον ευφυή,σατανικό και αδίστακτο Καίσαρα Βοργία (1475-1507) -που χρησιμοποίησε επίσης τον Ντα Βίντσι σαν στρατιωτικό αρχιτέκτονα-,έγραψε τον "Πρίγκηπα" .Ίσως πάλι ο σκοτεινός,χειριστικός και σκληρός Μακιαβέλλι να είναι ο Νάνος.Ή ο νάνος απλά να είναι ο ίδιος ο πρίγκιπας είτε είναι εκδοχή του Σφόρτσα είτε του Βοργία ,η ενσάρκωση της ερεβώδους ψυχής τους,το διχασμένο πρόσωπο του ηγέτη με την δήθεν καλή,φιλότεχνη,στοχαστική αλλά και την πραγματικά εγκληματική πλευρά. 

Ο Λάγκερβιστ δεν χτίζει έτσι δηκτικά μόνο τον Νάνο -που θα συγκεντρώσει όλη την αντιπάθεια ή σε μια δεύτερη ανάγνωση και τον οίκτο του αναγνώστη ανάκατο με βαθιά αποστροφή-,αλλά και τους άλλους χαρακτήρες.Καθένας απ΄αυτούς είναι κάτι ίδιο στην ουσία με τον Νάνο,είναι ή έχει έναν συναισθηματικό νάνο βαθιά μέσα του:ο πρίγκιπας είναι ένας δολοφόνος,αδίστακτα παίρνει τη ζωή του νεαρού εραστή της κόρης του αλλά και δεκάδων ανθρώπων που ρίχνει στις μάχες σαν να΄ναι αναλώσιμο κρέας.Η πριγκίπισσα είναι μια πόρνη, μοιχαλίδα και ανόητη εγωίστρια που για να σώσει την πάρτη της γαντζώνεται στο τέλος υποκριτικά από τη θρησκεία.Ο δον Ρικάρντο,ο επί μακρόν  κύριος εραστής της αν και υποτίθεται προσωπικός φίλος του πρίγκηπα,είναι άνθρωπος υπερφίαλος και μεγαλομανής που ο Νάνος ζηλεύει και αντιπαθεί βαθύτατα και γι αυτό δεν διστάζει στιγμή να τον ξαποστείλει όταν δολοφονεί -σε συνεννόηση με τον πρίγκηπα και κατ΄εντολήν του-, τους ηγέτες του εχθρικού κράτους με το οποίο έχουν εμπλακεί σε πόλεμο,σερβίροντάς του αδίστακτα κι εκείνου κατά τις διαπραγματεύσεις μαζί τους δηλητηριασμένο κρασί.Ο μισθοφόρος Boccarossa,άνδρας σκληρός τον οποίο θαυμάζει ο Νάνος, ο παραδόπιστος λακές που αλλάζει δίχως δεύτερη σκέψη στρατόπεδο κι αφεντικό αναλόγως της αμοιβής.Κι άλλοι πολλοί που συνδέονται λιγότερο ή περισσότερο με την αυλή και οπωσδήποτε το άβουλο πλήθος που άγεται και φέρεται απ΄ όλους -βασιλιάδες κι εκκλησία,λογής τσαρλατάνους και απατεώνες από κάθε εξουσία-, και πρώτο έχει προσυπογράψει με την παθητικότητα και τη δεισιδαιμονία το ζοφερό του τέλος.

Υπάρχουν και πολλοί άλλοι στους οποίους τα δεινά έχουν φέρει τελείως διαφορετικά αποτελέσματα: αυτοί αγαπάνε τη ζωή περισσότερο από ποτέ και προσκολλώνται πάνω της,τρελοί από τον φόβο του θανάτου.Τα γλέντια συνεχίζονται μέρα νύχτα σε μερικά παλάτια της πόλης κι ακούς ό,τι φοβερά όργια γίνονται εκεί μέσα.Και πολλοί φτωχότεροι έχουν την ίδια αντίδραση,όσο τους επιτρέπουν φυσικά τα οικονομικά τους και κυλιούνται στην αμαρτία.Αγαπάνε τόσο την άθλια ζωή τους,που δεν θα ήθελαν με κανένα τρόπο να τη χάσουν.Όταν οι μικρές μερίδες ψωμί μοιράζονται από την πλαϊνή μας πύλη,οι κακόμοιροι μαλώνουνε για τα ψίχουλα,έτοιμοι να ξεσκίσουν ο ένας τον άλλο αν χρειασθεί.


(απόσπασμα από τη μετάφραση του Μπελιέ,σελ.131)

Για όλους στο σάπιο και θλιβερό περιβάλλον του Νάνου έρχεται το άσχημο τέλος μετά από τρομερές ψυχικές διακυμάνσεις και τεράστιες ανατροπές στις ζωές τους.Μόνο αυτός ο εκδικητικός νάνος/εαυτός δεν αλλάζει γιατί ξέρει -ακόμα κι όταν ο διπρόσωπος πρίγκηπας τού καταλογίζει ευθύνες για τον θάνατο της γυναίκας του και τον φυλακίζει αλυσοδεμένο-,πόσο απαραίτητος τους είναι σαν ο δεύτερος εαυτός τους,η πιο μισάνθρωπη και σταθερά κακή,η σκοτεινή πλευρά όλων τους. Όλων μας διαχρονικά.Γιατί διαχρονικά;Επειδή αν ο αναγνώστης εκλάβει τον "Νάνο"ως μια πολιτική αλληγορία -και μπορεί κάλλιστα να το κάνει-,και τον συνδέσει με τη δεκαετία που γράφτηκε,του τρομερού ΄40, θα δει αυτά τα μεσαιωνικά/αναγεννησιακά πρόσωπα να υπερβαίνουν τον αφηγηματικό χρόνο και να παίρνουν μορφές εξίσου ή και πιο απάνθρωπες και ελελινές:του Χίτλερ,του Μένγκελε,του Ες και των υπόλοιπων ψυχοπαθών δολοφόνων που έχουν στα δικά του χρόνια,του Λάγκερκβιστ,βυθίσει ξανά την Ευρώπη και σχεδόν όλη τη γη στο αίμα είκοσι μόλις χρόνια μετά την εκατόμβη του Α΄Π.Π.



φωτογραφία V.G.
¹Σημειώνω στις μεταφράσεις του "Νάνου" ποια έγινε από αγγλικά και ποια από γαλλικά επειδή διαβάσαμε το μυθιστόρημα στη Λέσχη Degas της 16ης Μαρτίου άλλοι στη μετάφραση του Μπελιέ κι άλλοι  της Γεωργιάδου και η διαφορά ήταν μεγάλη.Σε κάποια σημεία -κρίσιμα κιόλας για την εξέλιξη της αφήγησης-, η αίσθησή μας ήταν ότι κρατούσαμε διαφορετικά βιβλία.Προφανώς η απώλεια από τα σουηδικά εν προκειμένω σε μια άλλη γλώσσα -αγγλικά ή γαλλικά,αδιάφορο -,και απ΄αυτήν στα ελληνικά ήταν ο κύριος λόγος.Ας αφήσουμε άλλες αστοχίες και κάμποσα κακόηχα, ειδικά από τον συγχωρεμένο τον Μπελιέ (τύπου το πρόσωπό μου ήταν αγένειο κά)... Αυστηροί λοιπόν αλλά και ευγνώμονες γιατί είναι μεγάλο ζόρι η μετάφραση,τα έχουμε ξαναπεί. Γι αυτό (πρέπει να) σεβόμαστε τους μεταφραστές των παλιών εκδόσεων,σαν αυτή,που καλούνταν να μεταφράσουν στα ελληνικά τεράστια έργα από μεταφράσεις τους στις πιο εξαπλωμένες γλώσσες και δίχως τα σημερινά μέσα.Και να μην τσιγκουνευόμαστε τα καλά λόγια στους τωρινούς όταν κάνουν μεταφραστικούς άθλους κατευθείαν μεταφράζοντας από τα πρωτότυπα.

Σχόλια

  1. Ανώνυμος20/3/18 13:19

    Αξιοσημείωτο βιβλίο, μικρό αλλά περιεκτικό και συμπυκνωμένο. Εξαιρετική η ανάρτησή σου. Το είχαμε κι εμείς στη λέσχη βιβλίου και το διαβάσαμε σε μετάφραση του Μπελιέ.
    Σουμέλα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Καλημέρα Σουμέλα.Ιδιαίτερο βιβλίο,προσφέρεται για καλή συζήτηση όσο λίγα.Τι τύπου λέσχη είστε;

      Διαγραφή
  2. Ανώνυμος21/3/18 17:40

    Έχουμε μια Ελληνική λέσχη ανάγνωσης στις Βρυξέλλες και συναντιόμαστε κάθε μήνα (εκτός αργιών και καλοκαιριού) και συζητάμε το βιβλίο που διάβάσαμε. Βγάζουμε το πρόγραμμα με τις ημερομηνίες και τα βιβλία τέλος Ιουνίου για να προμηθευτούμε τα βιβλία από την Ελλάδα το καλοκαίρι.
    Επιπλέον είμαι μέλος μιας Αγγλόφωνης λέσχης βιβλίου και πάνω κάτω λειτουργούμε με τον ίδιο τρόπο.
    Σουμέλα

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου